Corfu Museum

Petsalis: Collection Of Corfu Island,Greece documents

Προσωπικότητες

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΠΑΡΑΔΟΥΛΑΚΗΣ ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΣΟΦΙΑΝΟΣ: ΚΕΡΚΥΡΑΙΟΣ ΛΟΓΙΟΣ ΤΟΥ 16 ου ΑΙΩΝΑ

 

 ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΠΑΡΑΔΟΥΛΑΚΗΣ    ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΣΟΦΙΑΝΟΣ: ΚΕΡΚΥΡΑΙΟΣ ΛΟΓΙΟΣ ΤΟΥ 16 ου ΑΙΩΝΑ

 

Εισαγωγή....…………………………………………………………………......……..1


Μέρος Πρώτο: Το βιογραφικό πλαίσιο του Νικολάου Σοφιανού…….……….……..2

α. Η καταγωγή του και το πρώτο ταξίδι του στη Ρώμη…………..…………...2

β. Τα πρώτα βήματα………………………………………….………...…......3

γ. Στην υπηρεσία του Marcello Cervini.………………… ……………….…..5

δ. Η δράση του Νικολάου Σοφιανού στη Βενετία………….…………………8

ε. Το έργο του Σοφιανού ………………………………………..………..….10

1. Totius Graeciae description………...……………...……..….……10

2. Περί κατασκευῆς καί χρήσεως κρικωτοῦ ἀστρολάβου……..………12

3. Πλουτάρχου φιλοσόφου Παιδαγωγός……………………..………..12

4. Γραμματική τῆς κοινῆς τῶν Ἑλλήνων γλώσσης……………………14


Μέρος Δεύτερο: Κρίσεις για τον Νικόλαο Σοφιανό και το παιδαγωγικό του πρόγραμμα……………………………………………………………………………17


Επίλογος. ……………………………………………………………………….……21


Βιβλιογραφία…………………………………………………………………………22

 

 1
Εισαγωγή

Η προσωπικότητα του λογίου Νικολάου Σοφιανού απασχόλησε δίχως αμφιβολία τη σύγχρονη έρευνα· όμως η σχετική αποσπασματικότητα του έργου του, η έλλειψη μιας πληθώρας πληροφοριών για τη ζωή του καθώς και η λήθη στην οποία βρέθηκε το όνομά του για τρεις αιώνες δεν επέτρεψε στους ερευνητές να συνθέσουν μια ολοκληρωμένη εικόνα του. Προχωρώντας σε μία γενικότερη επισκόπηση της μέχρι τώρα έρευνας, παρατηρούμε αρκετές ανακρίβειες, παραλήψεις και σφάλματα τα οποία έχει η προσπάθεια ανασύνθεσης αυτής της προσωπικότητας. Σίγουρα από τις πρώτες απόπειρες να προσεγγιστεί ο Κερκυραίος λόγιος από τον Μουστοξύδη, τον Σάθα και τον Legrand μέχρι τις πιο πρόσφατες είναι ευδιάκριτη τόσο η εμφάνιση νέων πληροφοριών που η έρευνα έφερε στο φως όσο και η λεπτομερέστερη, άρα και καθαρότερη, κριτική ματιά αυτών των πληροφοριών. Επομένως, με την πάροδο του χρόνου η προσωπικότητα του Νικολάου Σοφιανού σταδιακά φανερώνεται ολοένα και πιο ολοκληρωμένη.
Στη συγκεκριμένη εργασία ακολουθήσαμε μια κριτική προσέγγιση των μέχρι τώρα δημοσιευμένων ερευνών τόσο για τον Νικόλαο Σοφιανό όσο και για την εποχή του. Επίσης έγινε προσπάθεια να συνενωθεί το πρωτογενές υλικό που προκύπτει από το έργο του λογίου και από αποσπάσματα ή επιστολές άλλων σύγχρονών του προσωπικοτήτων, με τα συμπεράσματα στα οποία η έρευνα έχει καταλήξει και να δοθεί κριτικά η σύνδεση των δύο. Στο πρώτο μέρος της εργασίας δίνεται ένα όσο το δυνατόν ακριβές πλαίσιο της ζωής και της δράσης του Σοφιανού. Πλην των βιογραφικών δεικτών, παρουσιάζεται σε αυτό το μέρος η σχέση του Σοφιανού με σύγχρονές του προσωπικότητες στη Ρώμη και στη Βενετία, στο περιβάλλον δηλαδή όπου έζησε και έδρασε. Τέλος, παραδίδεται η εργογραφία του, την οποία προσεγγίσαμε με κριτική ματιά. Στο δεύτερο μέρος της εργασίας προχωρήσαμε σε κρίσεις πάνω στη δράση του Σοφιανού, αναλύσαμε τις σχέσεις του με τον καθολικισμό και τη Μεταρρύθμιση και προσπαθήσαμε να δώσουμε έναν ορισμό για τα αίτια και τους σκοπούς της στάσης του απέναντι στις αντιμαχόμενες δυνάμεις και ιδεολογίες. Τέλος, παρουσιάσαμε το παιδαγωγικό όραμα του Σοφιανού για την εκπαιδευτική και πνευματική αναγέννηση του υπόδουλου Ελληνισμού, το θεωρητικό του πλαίσιο και τις αδυναμίες του.
Η έρευνα ασφαλώς δεν είναι πλήρης διότι παραμένουν ακόμα πολλά στοιχεία της ζωής του Νικολάου Σοφιανού αδιευκρίνιστα. Επικεντρωθήκαμε κυρίως στο να ξεκαθαρίσουμε τα μέχρι τώρα δεδομένα, να συγκρίνουμε και να απορρίψουμε θεωρίες και συμπεράσματα που είναι εσφαλμένα, άτοπα και δίχως επιχειρηματολογία δοσμένα. Η έρευνα τόσο για τον Νικόλαο Σοφιανό όσο και για την εποχή την οποία αντιπροσωπεύει σίγουρα δεν είναι ἐν τῇ γενέσει της όμως βρίσκεται ήδη ἐν κινῆσει.

 2
Μέρος Πρώτο
Το βιογραφικό πλαίσιο του Νικολάου Σοφιανού


α. Η καταγωγή του και το πρώτο ταξίδι του στη Ρώμη

Σύμφωνα με τρία συμβόλαια που βρέθηκαν στα κατάστιχα του νοταρίου Agostino Pellestrina1 και αποτελούν τα τρία πληρεξούσια που ο Νικόλαος Σοφιανός συνέθεσε για την αντιδικία του με τον εκδότη και βιβλιοπώλη Benedetto Giunta, ο «nobilis corcyrensis» Νικόλαος Σοφιανός ήταν γιος του Παύλου Σοφιανού, «Dominus Nicolaus Sofiano quondam domini Pauli, nob(ilis) corcyren(si)s2». Ο Παύλος είναι γνωστός στους μελετητές από μια επιστολή που του απηύθυνε ο καρδινάλιος Βυσσαρίων3. Τόσο το γεγονός ότι ο Παύλος Σοφιανός διατηρούσε επαφές με ένα άτομο του βεληνεκούς του Βησσαρίωνα όσο και η πληροφορία ότι οι Σοφιανοί της Κέρκυρας «εἰς τούς εὐπατρίδας προσεγράφησαν τῷ 1440 (Ἀνάγραφον ἐν τῷ τῆς Κερκύρας χαρτοφυλακίῳ)4» κάνει την περίπτωση της ευγενικής καταγωγής του Νικολάου Σοφιανού αδιαμφισβήτητη.
Ο Emile Legrand υποστηρίζει πως ο Σοφιανός γεννήθηκε τα πρώτα χρόνια μετά το 1500 στην Κέρκυρα5. Δεν είναι γνωστό πότε ο Σοφιανός στάλθηκε για σπουδές στην Ιταλία· παρόλα αυτά έχουμε δύο στοιχεία, αντίθετα μεταξύ τους, που όμως μπορούν να φωτίσουν κάπως το θολό τοπίο. Το πρώτο αποτελεί την αφιερωτική επιστολή προς τον καρδινάλιο Alessandro Farnese από τον Πέτρο Δεβαρή το 1588 στην έκδοση του βιβλίου του θείου του, Ματθαίου Δεβαρή, Liber de Graecae lingvae particvlis6. Στην επιστολή αυτή υποστηρίζεται ότι στο Ελληνικό Γυμνάσιο, το οποίο ίδρυσε ο Πάπας Λέων Ι΄ το 1514 στον Κυρινάλιο λόφο της Ρώμης, φοίτησε ο Ματθαίος Δεβαρής μαζί με τον Κωνσταντίνο Ράλλη, τον Νικόλαο Σοφιανό και τον Χριστόφορο Κοντολέοντα. Το δεύτερο στοιχείο όμως, που για πολλούς φαίνεται να αναιρεί το πρώτο, αποτελεί τον κατάλογο των δώδεκα πρώτων μαθητών του Ελληνικού Γυμνασίου τον Φεβρουάριο του 1514, στους οποίους δε συγκαταλέγονται ούτε ο Ματθαίος Δεβαρής, ούτε ο Νικόλαος Σοφιανός, ούτε ο Χριστόφορος Κοντολέων αλλά μονάχα ο Κωνσταντίνος Ράλλης7. Παρόλα αυτά, ο κατάλογος δεν καταρρίπτει τη μαρτυρία του Πέτρου Δεβαρή· διευκρινίζει τους πρώτους μαθητές του Γυμνασίου ενώ κάλλιστα ο Σοφιανός θα μπορούσε να είχε φοιτήσει εκεί αργότερα, κάτι που είναι μάλλον πιθανόν αφού οι σπουδές του στη Ρώμη θα δικαιολογούσαν και τη φιλία και τη

1Μαυροειδή Φ. Δ., «Ειδήσεις για τα ελληνικά τυπογραφεία της Ιταλίας τον 16ο αιώνα», Δωδώνη, τόμ. 4, (1975), σ. 237.
2Αυτ., σ. 248.
3Αυτ., σ. 237 σημ. 2.
4Μουστοξύδη Ανδρέα, «Νικόλαος Σοφιανός», Ελληνομνήμων, (Απρίλιος 1843 & Μάιος 1843) σ. 236.
5Legrand Émile, Bibliographie Hellénique: description raisonnée des ouvrages publiés par des grecs aux XVe et XVIe, Garnier frères, Paris 1918-1928, σ. CLXXXVII.
6Αυτ., σ. 55.
7Μανούσακα Μ. Ι., «Η παρουσίαση από τον Ιάνο Λάσκαρη των πρώτων μαθητών του Ελληνικού Γυμνασίου της Ρώμης στον Πάπα Λέοντα Ι΄ (15 Φεβρουαρίου 1514)», Ο Ερανιστής, τομ. Α΄, τεύχ. 1, (1963), σ. 169.
3
μετέπειτα συνεργασία του με Δεβαρή, Ράλλη και Κοντολέοντα, όσο και τη γνωριμία και την ένταξή του στους κύκλους των καρδιναλίων Marcello Cervini και Niccolò Ridolfi.

 β. Τα πρώτα βήματα

Με την παρουσία του στη Ρώμη, ο Σοφιανός εντάχτηκε στον κύκλο του καρδιναλίου Niccolò Ridolfi (1501-1550), ανιψιού του Πάπα Λέοντος Ι΄8. Ο Πέτρος Δεβαρής, στην έκδοση του 1588 που ήδη αναφέραμε, δίνει την πληροφορία ότι στην οικία του Ridolfi σύχναζαν άνθρωποι του πνεύματος και των επιστημών, ανάμεσά τους και ο Νικόλαος Σοφιανός. Ιδού το απόσπασμα: «a Nicolao Rodulpho cardinali accersitus domum humanissime receptus est… apud quem per illud tempus ita multi variis disciplinarum, generibus instructissimi florebant (ex Graecis Constantinus Rallius, Nicolaus Sofiano, Christophorus Condoleus, Devarii condiscipuli et contubernales9». Ο καρδινάλιος προσέλαβε τόσο τον Σοφιανό όσο και τον Ματθαίο Δεβαρή για να ταξινομήσουν τα χειρόγραφα της πλούσιας βιβλιοθήκης του. Τα χειρόγραφα αυτά βρίσκονται σήμερα, σύμφωνα με τον Legrand, στη Bibliothèque Nationale de Paris. Σε αυτά υπάρχουν σημειώσεις του ίδιου του Σοφιανού, όπως αυτή στο Νο 1162: «Πίναξ. Τοῦ ἁγίου Μαξίμου περί ἀγάπης κεφάλαια τετρακόσια καί ἄλλα διάφορα περί ὀρθοδόξου πίστεως. Νο CXI-ριαον»10.
Όμως ενώ ο Δεβαρής παρέμεινε στη θέση του μέχρι τον θάνατο του Ridolfi, ο Σοφιανός έφυγε για τη Βενετία όπου εργάστηκε ως αντιγραφέας χειρογράφων11. Γενικότερα αυτό που ίσχυε για τους Έλληνες οι οποίοι έφταναν στην ιταλική χερσόνησο ήταν ότι όσοι ήθελαν να εκμεταλλευτούν την ελληνομάθειά τους για την εύρεση εργασίας θεωρούσαν ως κέντρο δράσης τους κυρίως τη Ρώμη και τη Βενετία, πόλεις που αποτελούσαν σημαντικά κέντρα μελέτης και διάδοσης των ελληνικών γραμμάτων στη Δύση12. Στη Βενετία έχουμε την πρώτη σίγουρη μαρτυρία για τη δράση του Σοφιανού από ένα αντίγραφο χειρογράφου (ο λεγόμενος σήμερα Παρισινός Κώδικας Νο. 1305) για λογαριασμό του Διονυσίου Zannetinus (1500-1565), του Έλληνα καθολικού επισκόπου Τζιας και Θερμιών και αργότερα Μυλοποτάμου και Χερσονήσου, το οποίο χρονολογείται στις 30 Αυγούστου 1533 και τελειώνει ως εξής: «ἐν Ἐνετίησιν, ἒτει τῷ ἀπό τῆς συγκαταβάσεως τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ ᾳφλγ΄, κατά τήν λ΄ τοῦ αὐγούστου μηνός. Παρά Νικολάου Σοφιανοῦ13».

8Ζιώγα Παναγιώτη, «Μία κίνηση πνευματικής αναγεννήσεως του υπόδουλου Ελληνισμού κατά τον 16ο αιώνα (1540-1550)», Ελληνικά (1968), σ. 280 σημ. 1.
9Legrand Émile, Bibliographie Hellénique: description raisonnée des ouvrages publiés par des grecs aux XVe et XVIe, ό. π., σ. 55.
10Αυτ., σ. CLXXXVII και σημ. 4.
11Αυτ., σ. CLXXXVII.
12Κακλαμάνη Στέφανου, «Μιχαήλ Ροσέτος: Κορωναίος κωδικογράφος του 16ου αιώνα», Αφιέρωμα στον πανεπιστημιακό δάσκαλο Βας. Βλ. Σφυρόερα: από τους μαθητές του, Λύχνος, Αθήνα 1992, σ. 61.
13Σοφιανού Νικολάου, Γραμματική της κοινής των Ελλήνων γλώσσης, Κέδρος, Αθήνα 1974, σ. 129.
4
Τον επόμενο χρόνο (1534) ο Σοφιανός αντέγραψε το έργο του Σέξτου Εμπειρίκου Πυρρώνειοι ὑποτυπώσεις για λογαριασμό του επισκόπου του Lavaur και πρέσβη της Γαλλίας στη Βενετία Georges de Selve. Ο κώδικας αυτός είναι γνωστός ως Parisinus gr. 1963 και στον κολοφώνα του υπάρχει το παρακάτω επίγραμμα και η υπογραφή του Σοφιανού:
«Μή γραμμάτων τό κάλλος ἐκζητεῖν θέλε,
Κελτῶν ἄριστε πρέσβυ καί σοφῶν κλέος,
ἐμοί τε ἡδύς ἀγαθός τ’ εὐεργέτης·
βίβλος γάρ ἥδε βέβριθεν θυμηδίαις,
δίκην σχέδους κτηθεῖσα σύν πολλῷ τάχει
χερσίν ταλαίνας καί πόνοις βαρουμέναις·
πρέπει δέ μισθός τοῖς πονοῦσιν συγγράφειν.
Ἐνετίησι παρά Νικολάου Σοφιανοῦ κατά μῆνα Σεπτέμβριον τοῦ ᾳφλδ΄ ἔτους14».
Σύμφωνα με τον G. Shirό15, ο Σοφιανός αντέγραψε σε εκείνη την πρώτη περίοδο στη Βενετία ένα χειρόγραφο στην ελληνική καθομιλουμένη, το Χρονικόν τῶν Τόκκων. Γενικότερα η δραστηριότητα του Σοφιανού ως κωδικογράφος δίνεται με ακρίβεια στον πίνακα των κωδίκων του που κατάρτισε ο Χ. Γ. Πατρινέλης και ο οποίος περιλαμβάνει τους εξής κωδικες16:
Καῖμπριτζ ἔτους ca. 1540 ἐν Ἄθω: Cantabrigiensis University Gg. II. 33 (Ἀγαθημέρου Φίλωνος Βυζαντίου, Διονυσίου Βυζαντίου γεωγραφικά).
Ἀχρονολόγητοι
Ἐσκουριάλ Escurial. 79 (Σ-Ι-79), ff. 148r-230 (Πορφυρίου βίος Πλωτινου-Πλωτῖνος). Πρβλ. Τουρριανός Νικολ.
Παρίσιοι Paris Bibl. Nat. 2445 (Ὀνησάνδρου, Αἰλιανοῦ, Μαυρικίου, Αθηναίου, Βίτωνος, Λέοντος Σοφοῦ, Νικηφόρου, Φίλωνος Τακτικά).
Τέλος, κατά τη διάρκεια των πρώτων του χρόνων στη Βενετία, ο Σοφιανός συνεργάζεται σε μια κωμωδία του Agostino Ricchi με τίτλο I tre tiranni. Ο Ricchi είχε γράψει την κωμωδία το 1530 για να παιχτεί στις γιορτές της Bologna προς τιμήν του Καρόλου Ε΄. Το 1533 θέλησε να την τυπώσει και να την αφιερώσει στον ισχυρότατο πολιτικά Luigi Gritti, γιο του Δόγη της Βενετίας Andrea Gritti και μιας Ελληνίδας από την Κωνσταντινούπολη· αντικατέστησε τους επαίνους στα ισπανικά για τον Κάρολο Ε΄ με επαίνους στα ελληνικά για τον Gritti και τον φίλο του Ιμπραήμ, μεγάλο βεζίρη του Σουλτάνου, ελληνικής καταγωγής. Ο Σοφιανός έγραψε τις σκηνές της Ε΄ πράξης, όπου υπάρχει ελληνικός διάλογος, στην καθομιλουμένη της εποχής κάνοντας χρήση του δεκαπεντασύλλαβου στίχου. Τόσο ο Vitti όσο και ο Paul Canart αναγνώρισαν στο χειρόγραφο το χέρι του Σοφιανού, συγκρίνοντάς το με το χειρόγραφο Parisinus gr. 130517.

14Legrand Émile, Bibliographie Hellénique: description raisonnée des ouvrages publiés par des grecs aux XVe et XVIe, ό. π., σ. CLXXXIX.
15Layton Evro, The 16th century greek book in Italy: Printers & publishers for the greek world, Instituto ellenico di Studi Bizantini e Postbizantini di Venezia, Venice 1994, σ. 461.
16Πατρινέλη Χ. Γ., «Έλληνες κωδικογράφοι των χρόνων της Αναγεννήσεως», Επετηρίς Μεσαιωνικού Αρχείου, τόμ. 8-9, (1958-59), σ. 109.
17Layton Evro, The 16th century greek book in Italy: Printers & publishers for the greek world, ό. π., σ. 461.

5
γ. Στην υπηρεσία του Marcello Cervini

Μετά την άλωση της Ρώμης (sacco di Roma) από τα ισπανικά και τα γερμανικά στρατεύματα στις 6 Μαΐου 1527, οι τοπικοί φορείς εξουσίας προχώρησαν σταδιακά στην ανασύνταξη τόσο της κοινωνίας όσο και της πολιτισμικής κληρονομιάς της πόλης. Μετά το πέρας της πρώτης δεκαετίας από την άλωση, τα αποτελέσματα της ανασύνταξης αυτής ήταν πλέον ορατά. Πάπας της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας είχε αναγορευτεί από το 1534 ο φιλέλληνας και βιβλιόφιλος Παύλος Γ΄, ο οποίος είχε λάβει ουμανιστική παιδεία στο Πανεπιστήμιο της Πίζας και στην αυλή του Λαυρεντίου των Μεδίκων. Άνθρωπος των γραμμάτων και των τεχνών, ιδιαίτερη φροντίδα έδειξε για τη Βιβλιοθήκη του Βατικανού και τον εμπλουτισμό της με ελληνικά χειρόγραφα.
Σε ένα τόσο φιλόξενο για τα γράμματα περιβάλλον όπως ήταν η Ρώμη έκανε την εμφάνισή της η πρωτοβουλία για την εγκαθίδρυση ελληνικής τυπογραφίας στην πόλη. Πιο συγκεκριμένα ο καρδινάλιος Marcello Cervini, ο αργότερα Πάπας Marcellus II, στον κύκλο του οποίου ανήκαν εκτός των άλλων και πολλοί Έλληνες λόγιοι, οι οποίοι εργάζονταν για αυτόν, το 1539 έδειξε ενδιαφέρον για τα ελληνικά κείμενα τα οποία θέλησε να τυπώσει στη Ρώμη από τα χειρόγραφα που είχαν συγκεντρωθεί στην Palatina, όπου εργαζόταν τότε ως βιβλιοθηκάριος. Σε συνεργασία με τον εγγονό του Πάπα, καρδινάλιο Alessandro Farnese, επομένως και με την άδεια της Έδρας, προχωρεί στην ίδρυση ελληνικού τυπογραφείου στη Ρώμη με στόχο αρχικά την τύπωση της Αγίας Γραφής και των έργων των εκκλησιαστικών συγγραφέων κι έπειτα την τύπωση των έργων των Ελλήνων και Λατίνων κλασικών συγγραφέων.
Προσέλαβε ως γενικό υπεύθυνο της τύπωσης των ελληνικών κειμένων τον Ρωμαίο τυπογράφο Antonio Blado, κάτι που αποδεικνύεται και από επιστολή προς τον Cervini από τον Paolo Manuzio, τον τρίτο γιο του Aldus Manuzio, ο οποίος, εκδότης στη Βενετία, υπήρξε ο συνεχιστής του έργου του πατέρα του. Σε αυτή την επιστολή με ημερομηνία 1539 επιβεβαιώνεται η πρόσληψη του Blado18. Επιπλέον, επειδή ο Blado δε γνώριζε ελληνικά, οι καρδινάλιοι Cervini και Farnese αποφάσισαν να τον στείλουν στη Βενετία να προμηθευτεί ελληνικά στοιχεία και τον κατάλληλο εξοπλισμό και να ζητήσει τη βοήθεια του Paolo Manuzio. Εκεί ο Blado έρχεται σε επαφή με τον έμπειρο χαράκτη και τυπογράφο ελληνικών κειμένων Stefano Nicolini da Sabbio τον οποίο και προσλαμβάνει για τη χάραξη των ελληνικών στοιχείων στη Βενετία κι έπειτα για τη χρήση τους στην τύπωση των ελληνικών κειμένων που είχε στον νου του ο Cervini. Σύμφωνα με ένα έγγραφο που δημοσίευσε ο Eugenio Casanova στο άρθρο του “Le carte di Costantino Corvisieri all’ Archivio di Stato diRoma”, o Nicolini έκοψε κάποια στοιχεία στη Βενετία και μετά όντως έφυγε για τη
Ρώμη για να ενταχτεί στην ομάδα του Cervini19.
Ακόμα περισσότερο, σύμφωνα με ένα έγγραφο που δημοσίευσε ο Alberto Tinto και έχει ημερομηνία 7 Απριλίου 1551, ο Νικόλαος Σοφιανός όχι μόνο συνεργάστηκε για το σχεδιασμό των ελληνικών στοιχείων, που ονομαστήκαν Cervini no. 1, αλλά συμμετείχε και στην τύπωση του πρώτου έργου, το οποίο τυπώθηκε «parte per mano de messer Benedetto Giunti et Nicolo Soffiano et parte per detto messer Benedetto et

18Layton Evro, The 16th century greek book in Italy: Printers & publishers for the greek world, ό. π., σ. 462-463.
19Αυτ., σ. 462-463.
6
maestro Antonio Blado20». Αυτό το πρώτο έργο, την πρώτη έκδοση του μεγαλόπνοου σχεδίου του Cervini αποτελεί ο πρώτος τόμος των Παρεκβολών του Ευσταθίου στα πέντε πρώτα βιβλία της Ιλιάδας, το οποίο κυκλοφόρησε πιθανότατα τον Μάιο του 1542 σε 1.275 αντιτυπα21, έκδοση για την οποία συνεργάστηκαν ο Σοφιανός και ο Ρωμαίος τυπογράφος Benedetto Giunta. Εκείνη ακριβώς την περίοδο της προετοιμασίας του πρώτου τόμου έχουμε στα χέρια μας δύο επιστολές του Φλωρεντίνου λογίου Donato Giannotti (1492-1573), ο οποίος βρισκόταν στη Ρώμη και ανήκε στον κύκλο του καρδιναλίου Ridolfi, προς τον επίσης Φλωρεντίνο λόγιο Pietro Vettori (1499-1585). Στην πρώτη, η οποία έχει ημερομηνία 4 Δεκεμβρίου 1540, γνωστοποιείται το όραμα του Cervini για ελληνική τυπογραφία στη Ρώμη: «Il detto Cardinale [Cervini] mette ordine di fare una stamperia greca per stampare tutta la scrittura sacra, et di quella gli autori più recondite. Sequiteranno poi i philosophi, gli oratori e poeti, et finalmente stamperanno libri latini; che sarà bella cosa». Στη δεύτερη που έχει ημερομηνία 22 Ιανουαρίου 1542 ο Giannotti αναφέρει ότι «οι Έλληνες» εφηύραν ελληνικά στοιχεία κάπως μεγαλύτερα από τα αντίστοιχα του Άλδου και με αυτά ξεκίνησαν την τύπωση του Θεοφυλάκτου, την οποία όμως διέκοψαν για να ασχοληθούν με την τύπωση των Προλεγομένων του Ευσταθίου πάνω στα πέντε πρώτα βιβλία της Ιλιάδας. Σημαντική πληροφορία στην ίδια επιστολή το γεγονός ότι το χειρόγραφο από το οποίο γινόταν η τύπωση του Ευσταθίου εμπεριείχε διορθώσεις του Λάσκαρη και ανήκε στον καρδινάλιο Ridolfi22.
Μετά όμως την έκδοση του πρώτου τόμου του Ευσταθίου για οικονομικούς λόγους χρειάστηκε νέο είδος ελληνικών στοιχείων, μικρότερο και πιο φθηνό. Τα νέα αυτά στοιχεία, που ονομάστηκαν Cervini no. 2, σχεδιάστηκαν από τον scriptor graecus του Βατικανού, τον Giovanni Onorio da Maglie, αντιγραφέα και υπεύθυνο της αναστήλωσης της Βιβλιοθήκης του Βατικανού. Με τα δικά του, λοιπόν, στοιχεία συνεχίστηκε η έκδοση των υπόλοιπων τόμων του Ευσταθίου ενώ ο Σοφιανός, ο οποίος πλέον δεν είχε θέση στην ομάδα του Cervini, αναχώρησε για τη Βενετία, όπου είχε επιστρέψει σίγουρα μέχρι τον Μάιο του 1542. Αν λάβουμε υπόψη μας τα νέα συμβόλαια που υπογράφτηκαν στις 20 Φεβρουαρίου 1545 μεταξύ Cervini και Antonio Blado, Benedetto Giunta και Niccolò Maiorano, τον νέο εκδότη των υπόλοιπων τόμων του Ευσταθίου, μπορούμε να συμπεράνουμε πως ο Σοφιανός πριν αποχωρήσει από την ομάδα του καρδιναλίου συμμετείχε πλήρως στην έκδοση του πρώτου τόμου του Ευσταθίου, θέση που με την αποχώρησή του ανέλαβε ο Maiorano23.
Τα ελληνικά στοιχεία όμως που στον σχεδιασμό τους είχε συμμετάσχει ο Σοφιανός και θεωρητικά του ανήκαν τα είχαν ακόμα στην κατοχή τους ο καρδινάλιος Cervini και ο Benedetto Giunta. Έτσι ο Νικόλαος Σοφιανός από τη Βενετία ξεκινά μια σειρά από νομικές ενέργειες για να του επιστραφούν τα «stagnos impressorie lingue grece» και κάποιες μήτρες τυπογραφικών στοιχείων ενώ ο ίδιος απαιτεί να

20Layton Evro, The 16th century greek book in Italy: Printers & publishers for the greek world, ό. π., σ. 464.
21Κακλαμάνη Στέφανου, «Μιχαήλ Ροσέτος: Κορωναίος κωδικογράφος του 16ου αιώνα», ό. π., σ. 68.
22Layton Evro, The 16th century greek book in Italy: Printers & publishers for the greek world, ό. π., σ. 463.
23Layton Evro, “The history of a sixteenth century greek type revised”, The Historical Review, (2004), σ. 42.
7
δικαιωθεί εις βάρος του Benedetto Giunta και του δικηγόρου του Jacopo Apocello24.
Στα κατάστιχα του νοταρίου Agostino Pallestrina βρίσκονται τρία συμβόλαια του Σοφιανού που αφορούν την αντιδικία του αυτή με τον Giunta. Το πρώτο έχει ημερομηνία 7 Σεπτεμβρίου 1542 και σε αυτό ο Σοφιανός ορίζει ως πληρεξούσιούς του που θα διεκδικούσαν ό,τι του ανήκε τον Ματθαίο Δεβαρή («dominum Matheum de Vari, familiarem reverendissimi cardinalis Redolfi») και τον Μιχαήλ Ροσέτο από την Κορώνη («jurium doctorem dominum Michaelem Roseto Coronensem»), ο οποίος αν και βρισκόταν εκείνη την περίοδο στη Βενετία προετοίμαζε ένα ταξίδι του στη Ρώμη και τον οποίο ο Σοφιανός αποκαλεί jurium doctor, τίτλος ο οποίος διδόταν σε δικηγόρους με πανεπιστημιακή μόρφωση και καθολικούς στο δόγμα25. Όμως επειδή ο Ροσέτος ακύρωσε το ταξίδι του, ο Σοφιανός όρισε ως νέο πληρεξούσιό του τον Καντίνο Τριβώλη, γιο του ποιητή Ιάκωβου Τριβώλη, κάτι που αποδεικνύει το δεύτερο συμβόλαιο που έχει ημερομηνία 31 Ιανουαρίου 1543. Τρίτος και τελευταίος πληρεξούσιος στο συμβόλαιο με ημερομηνία 19 Σεπτεμβρίου 1543 ορίστηκε από τον Σοφιανό ο βιβλιοπώλης «ad signum Sibille» της Ρώμης Francisco Tramezzino, αδελφός του τυπογράφου της Βενετίας Μιχαήλ Tramezzino26.
Κατά τη διάρκεια αυτής της αντιδικίας έγινε απόπειρα εκτόνωσης των διαφορών. Έχουμε στη διάθεσή μας μια επιστολή γραμμένη στη Βενετία από τον Κερκυραίο λόγιο, συλλέκτη και έμπορο χειρογράφων Αντώνιο Έπαρχο με ημερομηνία 30 Αυγούστου 1545 (more veneto 1544), ως απάντηση σε μια επιστολή του Marcello Cervini. Ο Έπαρχος προτείνει στον καρδινάλιο να συνεχίσει εκείνος μαζί με τον Σοφιανό την έκδοση των υπολοίπων τόμων του Ευσταθίου και να προχωρήσουν στην έκδοση κι άλλων έργων, «quanti libri greci si potrano mai trovare»27, στο παπικό τυπογραφείο. Ο Σοφιανός την περίοδο που είναι γραμμένη η επιστολή του Επάρχου βρίσκεται στη Βενετία, έχοντας ιδρύσει το δικό του τυπογραφείο.
Όμως παρ’ όλες τις προσπάθειες του Επάρχου, ο Cervini αρνείται και αναθέτει τη συνέχιση του έργου στους Blado, Giunta και Maiorano. Θεωρητικά ήταν αδύνατη η συμμετοχή του Σοφιανού λόγω της διένεξής του με τον Giunta αλλά υπήρχε κι ένας άλλος σημαντικότερος λόγος, σύμφωνα με τον P. Paschini, ο οποίος υποστηρίζει ότι ο καρδινάλιος επιθυμούσε την εγκαθίδρυση της ελληνικής τυπογραφίας στη Ρώμη και όχι στη Βενετία, κάτω από τη δική του αιγίδα, επομένως και κάτω από τον έλεγχό του28. Η δικαστική διαδικασία διήρκησε περίπου εννέα χρόνια κι έληξε στη 1 Ιουνίου 1551 όταν το δικαστήριο της Ρώμης εξέδωσε απόφαση που δικαίωνε τον Νικόλαο Σοφιανό, ο οποίος πληρώθηκε για τη συμμετοχή του στο πρόγραμμα του Cervini με 125 χρυσά δουκάτα, του επιστράφηκαν όλες οι μήτρες και τα στοιχεία ενώ του δόθηκαν και δύο τόμοι του Ευσταθίου. Επιπλέον, ο αντίδικος του, Benedetto Giunta, αναγκάστηκε να πληρώσει 31 δουκάτα, ποσό που αντιστοιχούσε στα έξοδα της δίκης.

24Layton Evro, “The history of a sixteenth century greek type revised”, ό. π., σ. 43.
25Κακλαμάνη Στέφανου, «Μιχαήλ Ροσέτος: Κορωναίος κωδικογράφος του 16ου αιώνα», ό. π., σ. 56.
26Μαυροειδή Φ. Δ., «Ειδήσεις για τα ελληνικά τυπογραφεία της Ιταλίας τον 16ο αιώνα», ό. π., σ. 238-239 και σημ. 3.
27Ζιώγα Παναγιώτη, «Μία κίνηση πνευματικής αναγεννήσεως του υπόδουλου Ελληνισμού κατά τον 16ο αιώνα (1540-1550)», ό. π., σ. 281 και σημ. 1.
28Layton Evro, The 16th century greek book in Italy: Printers & publishers for the greek world, ό. π., σ. 464.

8
δ. Η δράση του Νικολάου Σοφιανού στη Βενετία

Μετά το τέλος της συνεργασίας του με την ομάδα του καρδιναλίου Cervini στη Ρώμη, ο Σοφιανός επέστρεψε στη Βενετία το αργότερο μέχρι τον Μάιο του 1542. Γρήγορα εντάχτηκε στην ομάδα του Ισπανού πρεσβευτή του Καρόλου Ε΄ στην πόλη, Diego Hurtado de Mendoza (1503-1575), σημαντικού ελληνιστή και ουμανιστή. Ο Mendoza είχε δημιουργήσει γύρω του έναν κύκλο από λογίους, ανάμεσά τους και Έλληνες, τους οποίους επιφόρτιζε είτε για την αντιγραφή είτε για την αγορά αρχαίων ελληνικών και λατινικών χειρογράφων, δημιουργώντας μία σημαντική βιβλιοθήκη. Μέσα στην ομάδα του Mendoza που υπήρχε από το 1541 μέχρι το 1546 έδρασαν σημαντικοί Έλληνες λόγιοι, όπως ο Μιχαήλ Ροσέτος, ο Ιωάννης Μαυρομάτης, ο Νικόλαος Μουρμούρης, ο Ανδρόνικος Νούκιος, ο Αντώνιος Έπαρχος και ο Νικόλαος Σοφιανός29. Εκτός της αντιγραφής χειρογράφων για λογαριασμό του Ισπανού πρέσβη, οι Έλληνες λόγιοι επιφορτίζονταν με ταξίδια στην τουρκοκρατούμενη Ανατολή με στόχο την εύρεση, αγορά ή αντιγραφή κωδίκων που βρίσκονταν σε χριστιανικά μοναστήρια ή σε βιβλιοθήκες. Τέτοια ταξίδια πραγματοποίησαν ο Ανδρόνικος Νούκιος, ο Δημήτριος Ζήνος και ο Αντώνιος Έπαρχος μετά από εντολή τόσο του Mendoza όσο και του Γάλλου πρέσβη στη Βενετία30.
Ο Σοφιανός επιχείρησε κι εκείνος ένα ταξίδι στην Ανατολή για λογαριασμό του Mendoza το 1543. Επισκέφτηκε μοναστήρια στη Θεσσαλία καθώς και το Άγιο Όρος. Το γεγονός ότι υπήρχε η τάση οι λόγιοι αυτοί να επιλέγουν κυρίως μοναστήρια για τις έρευνές τους δικαιολογείται αν κάποιος σκεφτεί ότι τα βυζαντινά μοναστήρια, κυρίως ο Άθως, αποτελούσαν τα τελευταία προπύργια της ορθοδοξίας, οι Οθωμανοί δεν τα είχαν λεηλατήσει, επομένως και ο αρχαίος πλούτος στις βιβλιοθήκες των μονών είχε παραμείνει κατά μεγάλο βαθμό ανέπαφος. Επίσης, οι ξένοι ελληνιστές, όπως ο Mendoza, γνώριζαν το χαμηλό βιοτικό επίπεδο στον υπόδουλο ελληνικό χώρο και την ανάγκη των μοναστηριών για οικονομική ενίσχυση, κάτι που όπως οι προηγούμενοι από αυτόν ελληνιστές εκμεταλλεύτηκαν όσο ήταν δυνατόν, φτάνοντας σε οικονομικές συμφωνίες με τους μοναχούς και αποκτώντας, πληρώνοντας αδρά πολλές φορές, τα ελληνικά χειρόγραφα των μονών.
Μαρτυρίες για την αποστολή αυτή του Σοφιανού έχουμε από δύο επιστολές του νομομαθή και νομοδιδασκάλου Johannes Metellus στον Antonio Agustin, οι οποίες έχουν ημερομηνίες Βενετία 8 Φεβρουαρίου 1543 και Πάδοβα 9 Μαρτίου 1543, όπου ο Metellus ενημερώνει τον Agustin ότι ο Mendoza έστειλε τον Νικόλαο Σοφιανό στον Άθω προς αναζήτηση κωδίκων, προσθέτει ότι ο ίδιος παρακάλεσε τον Κερκυραίο λόγιο να αναζητήσει διάφορα νομικά βιβλία και κυρίως Κώδικες και Πανδέκτες και υποστηρίζει πως ο Σοφιανός του είπε πως δε θα επέστρεφε σε λιγότερο από επτά μήνες31. Επίσης, σύμφωνα με μία επιστολή του Jean-Baptiste Amalteo στον Paolo Manuzio με ημερομηνία 27 Φεβρουαρίου 1561, ο πρώτος υποστηρίζει ότι άκουσε τον ίδιο τον Σοφιανό να λέει ότι ο Mendoza τον έστειλε στην Ανατολή δύο φορές προς αναζήτηση χειρογράφων και ότι επέστρεψε έχοντας συλλέξει γύρω στα τριακόσια βιβλία, όλα ελληνικά, και ότι ανάμεσά τους υπήρχαν

29Κακλαμάνη Στέφανου, «Μιχαήλ Ροσέτος: Κορωναίος κωδικογράφος του 16ου αιώνα», ό. π., σ. 73.
30Αυτ., σ. 76-77.
31Legrand Émile, Bibliographie Hellénique: description raisonnée des ouvrages publiés par des grecs aux XVe et XVIe, ό. π., σ. CXC-CXCI.
9
τρία που ο Ισπανός πρέσβης «non gli cambieria con una città32».
Η συγκεκριμένη επιστολή όμως τίθεται υπό αμφισβήτηση όσον αφορά την ορθότητα των λεγόμενων του Amalteo. Δεν έχει βρεθεί ακόμα καμιά απόδειξη που να επαληθεύει το γεγονός ενός δεύτερου ταξιδιού του Σοφιανού στην Ανατολή κι επίσης ο αριθμός των βιβλίων που υποστηρίζεται πως έφερε πίσω ο Κερκυραίος λόγιος φαντάζει υπερβολικός. Σύμφωνα με τον κατάλογο που συνέθεσε για τη βιβλιοθήκη του Mendoza ο Arnoldus Arlenius, κατάλογος πλέον χαμένος αλλά αντιγραμμένος από τον Johannes Metellus στη Ρώμη μεταξύ 1548 και 1550, τα βιβλία του Ισπανού πρέσβη δεν είναι καταλογραφημένα αλφαβητικά ή θεματικά αλλά σύμφωνα με τον χρόνο άφιξής τους στη βιβλιοθήκη του Mendoza από τους προμηθευτές του. Ενώ τα πρώτα εκατό που τοποθετούνται στη βιβλιοθήκη είναι αντιγραφές θεωρητικά πιο πρόσφατων χειρογράφων, στη συνέχεια υπάρχει ένα σύνολο με λιγότερο από τριάντα βιβλία μεγαλύτερης παλαιότητας με μονάχα τρία recentes κι έπειτα πάλι πιο πρόσφατα χειρόγραφα. Γίνεται, λοιπόν, η υπόθεση ότι ο πραγματικός αριθμός χειρογράφων που ο Σοφιανός κατάφερε να συλλέξει δεν αγγίζει τα τριακόσια αλλά τα τριάντα. Αυτό εξηγείται αν ληφθεί υπόψη το γεγονός ότι οι αποστολές για ελληνικά χειρόγραφα είχαν δυσκολέψει πολύ μετά την επίσκεψη στο Άγιο Όρος του Ιανού Λάσκαρη το 1491, ο οποίος έφερε πίσω διακόσια χειρόγραφα για τον Lorenzo τον Μεγαλοπρεπή33. Παρόλα αυτά όμως, το πρώτο τουλάχιστον ταξίδι του Σοφιανού στην Ανατολή πρέπει να θεωρηθεί σίγουρο, ακόμα κι αν μόνο υποθέσεις μπορούν να γίνουν για το τι έφερε στη Βενετία. Μάλιστα, έχουμε τη μαρτυρία του Conrad Gesner (1516-1565) ο οποίος στο τέλος του 1543 ή στην αρχή του 1544 επισκέφτηκε τη Βενετία, ήρθε σε επαφή με τον Σοφιανό και συμβουλεύτηκε κάποια από τα χειρόγραφα που ο δεύτερος έφερε από το ταξίδι του34.
Μετά την επιστροφή του στη Βενετία, ο Σοφιανός προετοιμαζόταν για την ίδρυση του δικού του τυπογραφείου, το οποίο μπορεί με σιγουριά να ειπωθεί πως άρχισε να λειτουργεί μεταξύ Αυγούστου και Σεπτεμβρίου του 1544, αφού στις 5 Σεπτεμβρίου 1544 εκδίδεται το έργο του Κερκυραίου Αντωνίου Επάρχου Εἰς τήν Ἑλλάδος καταστροφήν, θρῆνος (ἔτει τῶ ἀπό τῆς ἐνσάρκου οἰκονομίας, ᾳφμδ΄ μηνί σεπτεβρίω ε΄). Αν και δεν αναφέρεται ο εκδότης, η έρευνα έχει αποδείξει πως υπήρξε ο Bartolomeo Zanetti, εκδότης και αντιγραφέας ελληνικών κειμένων. Εκείνη την περίοδο ο Zanetti είχε κλείσει το τυπογραφείο του κι εργαζόταν ως αντιγραφέας35. Παρόλα αυτά δε σταμάτησε να ασχολείται με την τύπωση βιβλίων για λογαριασμό άλλων36· επομένως θα μπορούσαμε να υποθέσουμε ότι συνεργαζόταν με τον Σοφιανό και δούλευε στο νεοσύστατο τυπογραφείο του δεύτερου, με τον οποίο μάλιστα θα συνεργαστεί και στο μέλλον, όταν θα τυπώσει τον Παιδαγωγό, τη μετάφραση στην

32Legrand Émile, Bibliographie Hellénique: description raisonnée des ouvrages publiés par des grecs aux XVe et XVIe, ό. π., σ. CXC και σημ. 3.
33Hobson Anthony, Renaissance book collecting: Jean Grolier & Diego Hurtado de Mendoza, their books & bindings, Cambridge University Press, New York 1999, σ. 77.
34Layton Evro, The 16th century greek book in Italy: Printers & publishers for the greek world, ό. π., σ. 461.
35Κοντοσόπουλος Ν., «Τα εν Βενετία τυπογραφεία ελληνικών βιβλίων κατά την Τουρκοκρατίαν», Αθήνα, τόμ. 58, (1954), σ. 295.
36Layton Evro, The 16th century greek book in Italy: Printers & publishers for the greek world, ό. π., σ. 465-466.
10
καθομιλουμένη του έργου του ψευδο-Πλουτάρχου Περί παίδων ἀγωγῆς με ημερομηνία 2 Ιανουαρίου 1545 (more veneto 1544), (Πλουτάρχου φιλοσόφου παιδαγωγός: Ἐτυπώθη εἰς τήν βενετίαν ἐν οἰκία βαρθολομαίου τοῦ καλλιγράφου. ᾳφμδ΄. μηνός ἰανουαρίου β΄)37. Όπως ο Παιδαγωγός έτσι και το έργο του Επάρχου τυπώθηκε όχι με τα στοιχεία που ανήκαν στον Zanetti αλλά με τα ελληνικά στοιχεία του Σοφιανού, τα Cervini no. 138. Επίσης όπως έχει ήδη αναφερθεί, ο Έπαρχος στην επιστολή του προς τον καρδινάλιο Cervini με ημερομηνία 30 Αυγούστου 1544, ζητά να επιμεληθεί την έκδοση του δεύτερου τόμου του Ευσταθίου εκείνος μαζί με τον Σοφιανό στη Βενετία· επομένως πρέπει να είχε στον νου του ότι το τυπογραφείο θα ήταν σε θέση να παράγει έργο άμεσα.
Το εκδοτικό έμβλημα του Σοφιανού ήταν ένας θυρεός χωρισμένος στη μέση με μια οριζόντια πλατιά ταινία· στο επάνω μισό είναι σχεδιασμένο ένα χέρι που προσφέρει ένα θρησκευτικό βιβλίο, όπως φανερώνει ο σταυρός στο εξώφυλλο, ενώ το κέντρο του κάτω μισού του θυρεού το καλύπτει ένας άλλος σταυρός39. Στο τυπογραφείο του πρόλαβε να εκδώσει δύο βιβλία λειτουργικού περιεχομένου. Το πρώτο, ένα Ὡρολόγιον το εξέδωσε στις 5 Μαΐου 1545, κάτι που φαίνεται και στον κολοφώνα του έργου: «ἐνετίησιν ἐν οἰκία νικολάου σοφιανοῦ καί τῶν ἑταίρων· ἔτει τῶ ἀπό τῆς ἐνσάρκου οἰκονομίας ᾳφμέ, μηνί μαίω ε40». Το δεύτερο, ένα Εὐχολόγιον, το εξέδωσε στις 12 Δεκεμβρίου 1545, «ἐνετίησιν ἐν οἰκία νικολάου σοφιανοῦ καί τῶν ἑταίρων μάρκου σαμαριάρου, καί νικολάου ἐπάρχου: ἔτει ᾳφμέ. μηνί δεκεμβρίω ιβ΄41». Σε αυτό το έργο παρατίθενται και τα ονόματα των ανθρώπων που τον υποστήριξαν οικονομικά, του γιου του Αντωνίου Επάρχου, Νικολάου, και του Μάρκου Σαμαριάρη, πλούσιου Έλληνα εμπόρου της Βενετίας. Στη συνέχεια οι πληροφορίες για το τυπογραφείο του Σοφιανού, οσο και για τον ίδιο τον Κερκυραίο λόγιο αραιώνουν και εντέλει χάνονται.
Η άποψη που φαίνεται να κυριαρχεί είναι ότι ο Σοφιανός αναγκάστηκε να κλείσει το τυπογραφείο του μετά τον θάνατο του βασικού χρηματοδότη του, Μάρκου Σαμαριάρη, το 154642.


ε. Το έργο του Σοφιανού

ε1. Totius Graeciae descriptio
Αν και αντίτυπο της πρώτης έκδοσης του Χάρτη της Ελλάδας του Σοφιανού δεν έχει εντοπιστεί ακόμα, ο Χάρτης επανεκδόθηκε και αντιγράφτηκε ουκ ολίγες φορές.

37Legrand Émile, Bibliographie Hellénique: description raisonnée des ouvrages publiés par des grecs aux XVe et XVIe, ό. π., σ. 246.
38Layton Evro, “The history of a sixteenth century greek type revised”, The Historical Review, (2004), σ. 44 και σημ. 16.
39Ζιώγα Παναγιώτη, «Μία κίνηση πνευματικής αναγεννήσεως του υπόδουλου Ελληνισμού κατά τον 16ο αιώνα (1540-1550)», ό. π., σ. 281.
40Legrand Émile, Bibliographie Hellénique: description raisonnée des ouvrages publiés par des grecs aux XVe et XVIe, ό. π., σ. 271.
41Αυτ., σ. 272.
42Μαυροειδή Φ. Δ., «Ειδήσεις για τα ελληνικά τυπογραφεία της Ιταλίας τον 16ο αιώνα», ό. π., σ. 246 και Layton Evro, “The history of a sixteenth century greek type revised”, The Historical Review, (2004), σ. 44 και σημ. 44.
11
Οι υποθέσεις για τη χρονολογία της πρώτης έκδοσης ποικίλουν από το 1536 (Ζαχαράκις), το 1540 (Μουστοξύδης, Σάθας, Hieronymus, Meuer) και 1543 (Karrow)43. Μία σημαντική υπόθεση είναι πως η πρώτη έκδοση του Χάρτη έγινε στη Ρώμη από τον Antonio Blado στα 1540. Η υπόθεση αυτή βασίζεται στον Johannes Oporin, ο οποίος στην αφιέρωση της τρίτης έκδοσης του χάρτη (1545) αναφέρεται στην πρώτη έκδοση της Ρώμης και παραθέτει την προσφώνηση του Σοφιανού, χρονολογημένη τον Μάιο του 1540, «Romae, in Templo Boni Eventus» όπου το «Boni Eventus» αποτελεί το σήμα του Antonio Blado44. Σίγουρα πάντως εκδόθηκε πριν τις 8 Φεβρουαρίου 1543, όταν ο χάρτης αναφέρεται από τον Johannes Metellus στην γνωστή μας ήδη επιστολή του προς τον Antonio Agustin: «Is est cujus tabellam Graeciae nuper commendabat Philaenus Lunardus noster», αλλά και από μια άλλη επιστολή του Konrad Gesner στον Joachim Vadianus με ημερομηνία 7 Απριλίου 1543: «…item Graeciae tabulam impressam cum multis nomenclatures45». Αποτελούμενος από οκτώ φύλλα, ο χάρτης περιλαμβάνει πάνω από 2.000 τοπωνύμια στη λατινική ενώ οι ονομασίες χωρών και θαλασσών δίνονται και στην ελληνική· συγκεκριμένα, στις πρώτες σωζόμενες ιταλικές εκδόσεις του χάρτη τα τυπογραφικά στοιχεία που χρησιμοποιήθηκαν είναι τα Cervini no. 0146, επομένως η υπόθεση για την πρώτη έκδοση θα μπορούσε να περιοριστεί μεταξύ 1540 και 1543. Ο Χάρτης της Ελλάδας περιλαμβάνει, όπως γράφει ο ίδιος ο Σοφιανός, την Αχαΐα, την Πελοπόννησο, την Εύβοια, την Κρήτη, την Μακεδονία, τη Θράκη, την Ήπειρο, τη Δαλματία, μέρος της Λιβουρνίας, την υψηλότερη Μυσία και το περισσότερο της χαμηλότερης, μεγάλο μέρος της Δακίας και μικρό από την Ιταλία, την Μ. Ασία, τον Πόντο και τη Βιθυνία, την Λυκία και το μεγαλύτερο μέρος της Γαλατίας και της Παμφυλίας47. Πρότυπά του ο Σοφιανός είχε αρχαίους Έλληνες συγγραφείς και γεωγράφους, όπως ο Ηρόδοτος, ο Θουκυδίδης, ο Παυσανίας, ο Στράβων και ο Πτολεμαίος48. Ο χάρτης απευθυνόταν στους Ευρωπαίους, αποτέλεσε ένα αρχαιογνωστικό πανδέκτη της Ελλάδας, χρησιμοποιήθηκε ως αρχαιογνωστικό εγχειρίδιο από τους ουμανιστές και ως παιδαγωγικό μέσο για τους σπουδαστές, κάτι που υποστηρίζει και ο ίδιος ο Σοφιανός στην γραμμένη στα λατινικά προσφώνησή του: «ut opera quoque nostra studiosis ipsis (quibus mirifice gratificari cupimus) nonnihil utilitatis afferretur49». Λίγο αργότερα από την πρώτη έκδοση του Χάρτη του,
ο Σοφιανός τύπωσε μια paginam με τίτλο Nomina antiqua et recentio urbium Graeciae Descriptionis a N. Sophiano jam aeditae, στο οποίο εμπεριέχεται ο αλφαβητικός πίνακας των τοπωνυμίων του χάρτη. Δίπλα στις αρχαίες ονομασίες παρατίθενται οι αντίστοιχες σύγχρονες ελληνικές και ιταλικές50. Τον Σεπτέμβριο του 1545 ο Nicolaus Gerbel εκδίδει στη Βασιλεία ένα συμπλήρωμα του χάρτη με τίτλο In

43Τόλιας Γιώργος, «Για μια ορατή αρχαιότητα. Μεθοδολογία, χρήσεις και λειτουργίες του χάρτη της Ελλάδας του Νικολάου Σοφιανού», Ο Ερανιστής, τόμ. 25, (2005), σ. 30.
44Αυτ., σ. 35.
45Αυτ., σ. 30 και σημ. 56.
46Αυτ., σ. 13 και σημ. 12.
47Legrand Émile, Bibliographie Hellénique: description raisonnée des ouvrages publiés par des grecs aux XVe et XVIe, ό. π., σ. 176.
48Αυτ., σ. 176.
49Αυτ., σ. 176.
50Αυτ., σ. 176.
12
descriptionem Graeciae Sophiani praefatio και ένα δεύτερο εκτενέστερο ξανά στη Βασιλεία το 1550 με τίτλο Pro declaration picturae sive descriptionis Graeciae Sophiani libri septem. To 1552 επανεκδίδεται στη Ρώμη η πρώτη Totius Graeciae description με υπογραφή του Σοφιανού, σε συνοπτικότερη όμως μορφή, στην οποία εμπεριέχεται η αφιερωτική επιστολή του Κερκυραίου λογίου προς τους σπουδαστές καθώς και τα λατινικά ελεγειακά επιγράμματα τεσσάρων Ευρωπαίων λογίων (Leon Marsus, L. Faber Phan., Faust. Sabaeus, Faustus Buturinus Veronensis), οι οποίοι εγκωμιάζουν τη χαρτογράφηση της Ελλάδας από τον Σοφιανό51. Ο Χάρτης του Σοφιανού γνώρισε αρκετές επανεκδόσεις και αντιγραφές ενώ καθιερώθηκε ως μέρος της ουμανιστικής κληρονομιάς όταν συμπεριλήφθηκε στον ιστορικό άτλαντα του Abraham Ortelius, στο Parergon το 1579.

ε2. Περί κατασκευῆς καί χρήσεως κρικωτοῦ ἀστρολάβου
Η μικρή αυτή πραγματεία του Σοφιανού παρουσιάζει τη χρήση ενός παλιού τύπου αστρονομικού οργάνου, το οποίο χρησιμοποιούσαν οι ναυτικοί για να αναγνωρίσουν τη θέση των άστρων στον ορίζοντα. Ο ίδιος ο Σοφιανός αναφέρει στην αφιέρωση του έργου του στον Πάπα Παύλο Γ΄: «Χρησιμεύει γάρ πάνυ πρός τε τάς ὡροσκοπήσεις νύκτωρ τε καί μεθ’ ἡμέραν, καί πρός τάς λήψεις τῶν τόπων κατά τε μῆκος καί πλάτος, ἐπί μέν ἡλίου καί τῶν ἀστέρων τῶν ἀπλανῶν τε καί πλανωμένων ἀκριβῶς, ἐπί δέ τῆς σελήνης τῶν φαινομένων52». Η πραγματεία αυτή συνδέεται με τις δραστηριότητες της εποχής, δηλαδή τόσο με την ανάπτυξη της ναυτιλίας όσο και με την ανάδειξη του εμπορίου σε μεγάλη δύναμη και πηγή πλούτου. Ο χρόνος συγγραφής και ο τόπος έκδοσης του έργου είναι άγνωστος και μονάχα να υπολογιστεί μπορεί με βάση την αφιέρωση του συγγραφέα. Εκτός από την ίδια την αφιέρωση, στην αρχή της οποίας δηλώνεται πως η πραγματεία αφιερώνεται στον Πάπα Παύλο Γ΄, ο Σοφιανός αναφέρει πως το έργο γράφτηκε «κατά κέλευσιν τοῦ πάντ’ ἀρίστου καί θερμοτάτου τοῖς σπουδαίοις προξένου ΜΑΡΚΕΛΛΟΥ, τοῦ σεβασμιωτάτου καρδινάλεως». Αυτό μας επιτρέπει να υποθέσουμε πως η πραγματεία τυπώθηκε στη Ρώμη όταν ο Σοφιανός εργαζόταν ακόμα ως μέλος της ομάδας του Cervini, σίγουρα μετά το 1539, που ο Marcello Cervini χειροτονήθηκε καρδινάλιος, και ακόμα πιο συγκεκριμένα κοντά στο 1542, όταν και άρχισε να λειτουργεί το παπικό τυπογραφείο των ελληνικών κειμένων στη Ρώμη53. Είναι τυπωμένο με τα καινούρια ελληνικά στοιχεία, τα Cervini no. 01, κάτι που λέγεται και άμεσα από τον Σοφιανό στην αφιέρωση του έργου: «ἐκδέδοται τοῖς νεοχαράκτοις τουτοισί χαρακτῆρσι»54.

ε3. Πλουτάρχου φιλοσόφου Παιδαγωγός
Αποτελεί τη μετάφραση στη δημοτική από τον Σοφιανό του Περί παίδων ἀγωγῆς του ψευδο-Πλουτάρχου. Αν και δεν είναι γνωστό το πότε γράφτηκε, γνωρίζουμε ότι εκδόθηκε για πρώτη φορά «εἰς τήν βενετίαν ἐν οἰκία βαρθολομαίου τοῦ

51Legrand Émile, Bibliographie Hellénique: description raisonnée des ouvrages publiés par des grecs aux XVe et XVIe, ό. π., σ. 177.
52Legrand Émile, Bibliographie Hellénique: description raisonnée des ouvrages publiés par des grecs aux XVe et XVIe, ό. π., σ. 266.
53Μουστοξύδη Ανδρέα, «Νικόλαος Σοφιανός», ό. π., σ. 240.
54Layton Evro, The 16th century greek book in Italy: Printers & publishers for the greek world, ό. π., σ. 466.

13
καλλιγράφου. ᾳφμδ΄. μηνός ἰανουαρίου β 55»· επομένως εκδόθηκε στις 2 Ιανουαρίου 1545 (more veneto 1544) όταν ο Σοφιανός συνεργάζεται με τον τυπογράφο Βαρθολομαίο τον καλλιγράφο, που η έρευνα έχει αποδείξει πως πρόκειται για τον Bartolomeo Zanetti56. Στην προσφώνηση του Παιδαγωγού ο Σοφιανός αφιερώνει το έργο στον ουνίτη επίσκοπο Μυλοποτάμου και Χερσονήσου Διονύσιο Zannetinus, για λογαριασμό μάλιστα του οποίου ο Σοφιανός είχε αντιγράψει έναν κώδικα το 1533, για τον οποίο έχει ήδη γίνει λόγος στο δεύτερο κεφάλαιο. Θέμα του έργου είναι ο τρόπος για να ανατραφούν και να παιδαγωγηθούν οι νέοι Έλληνες σωστά, να γίνουν ένδοξοι και ενάρετοι άνθρωποι όπως οι πρόγονοί τους57. Εκτός από το εκπαιδευτικό σχέδιο για την πνευματική αναγέννηση του υπόδουλου Ελληνισμού που θίγει ο Σοφιανός και το οποίο θα αναλύσουμε διεξοδικά στο δεύτερο μέρος της έρευνας αυτής, στην προσφώνηση του Παιδαγωγού παρουσιάζεται και η ομάδα ή σωστότερα ο κύκλος στον οποίο ανήκε ο Κερκυραίος λόγιος στη Βενετία. Αναφέρει χαρακτηριστικά τους εξής ἐλλόγιμους καί εὐγενεῖς άνδρες: αρχικά τους Κρητικούς Αντώνιο Καλλιέργη, πολυμαθέστατο ποιητή (ἐνδοξότατον καί δοχεῖον τῶν ἀρετῶν), και Άγγελο Φορτία, διακεκριμένο γιατρό στη Βενετία (ὄντως ἄλλον Ἱπποκράτην). Επίσης αναφέρει τους φίλους της νεότητάς του: τον καλόν καί συνετώτατον Κωνσταντίνο Ράλλη, που ανήκε στον κύκλο του καρδιναλίου Ridolfi, τον Ματθαίο Δεβαρή, ο οποίος είχε διακριθεί ως διορθωτής των ελληνικών κωδίκων της Βατικανής Βιβλιοθήκης, ανήκε στον κύκλο του καρδιναλίου Alessandro Farnese και ο Σοφιανός αποκαλεί ἄνθος τῆς καλοκἀγαθίας, και τον σοφόν Ζακυνθινό Μιχαήλ Ερμόδωρο – Λήσταρχο, ο οποίος άσκησε το επάγγελμα του γιατρού και δίδαξε στη Σχολή της Χίου, στην Πατριαρχική Ακαδημία στην Κωνσταντινούπολη και στη Φερράρα. Στον κύκλο του ανήκουν επίσης και συντοπίτες του Κερκυραίοι λόγιοι: εκτός του Ματθαίου Δεβαρή έχουμε τον διακεκριμένο ποιητή, αντιγραφέα και έμπορο χειρογράφων, τον περίφημον καί λογιώτατον Αντώνιο Έπαρχο, τον ιλαρώτατον καί χαριέστατον ποιητή Ιάκωβο Τριβώλη καθώς και τον γιο του, τον σώφρονα καί σπουδαιότατον Καντίνο. Αναφέρει ακόμα τον γλυκύν καί σπουδαίον Κορωναίο κωδικογράφο Μιχαήλ Ροσέτο, τον λόγιον καί πεπαιδευμένον Νικόλαο από τη Χίο, τον φημισμένο στη Βενετία δικηγόρο Φραγκο Τελουντά, τον οποίο αποκαλεί μεγαλοπρεπέστατον καί πολιτικώτατον ῥήτορα, τον εὐγενέστατον Ιωάννη Παλαιολόγο, ἄνδρα ἐπιεικῆ καί σώφρονα, αλλά και τον ευρυμαθή ανιψιό του Αρσενίου Αποστόλη, Γεώργιο Κορίνθιο από τη Μονεμβασιά, τον οποίο αποκαλεί μέγαν καί σεμνόν, διότι παρόλη τη σοφία του δεν άφησε γραπτό έργο58. Σε αυτούς πρέπει να προστεθούν ο Ιάκωβος Διασσωρινός από τη Ρόδο και ο Αλέξανδρος Νερούλης από τη Ζάκυνθο. Ο πρώτος, μαθητής του Ερμόδωρου, άφησε επιγράμματα και ποιήματα που άσκησαν γοητεία στο κοινό της εποχής, ενώ ο δεύτερος εργάστηκε ως διδάκτωρ της φιλοσοφίας και των ελληνικών και λατινικών γραμμάτων στην Ρώμη και ως

55Legrand Émile, Bibliographie Hellénique: description raisonnée des ouvrages publiés par des grecs aux XVe et XVIe, ό. π., σ. 246.
56Layton Evro, The 16th century greek book in Italy: Printers & publishers for the greek world, ό. π., σ. 466.
57Legrand Émile, Bibliographie Hellénique: description raisonnée des ouvrages publiés par des grecs aux XVe et XVIe, ό. π., σ. 248.
58Αυτ., σ. 248-249.

14
καθηγητής ελληνικών στην Πάδοβα59.Αυτούς τους λόγιους που αποτελούν τον κύκλο του τους αποκαλεί «σοφούς καί πεπαιδευμένους καί κατά ἀλήθειαν εὐγενεῖς καί λείψανα τῆς ἀθλίας καί δυστυχοῦς ἀρχαίας Ἑλλάδος60». Αφού πλέξει το εγκώμιο του επισκόπου, υποστηρίζοντας πως ως παράδειγμα οι νέοι που λαμβάνουν τη μόρφωση και παιδεία πρέπει να έχουν τον ίδιο τον Διονύσιο, «νά μιμοῦνται τήν μεγαλοψυχίαν, τήν ἐλευθεριότητα… τάς ἄλλας ἀρετάς ὅπου στολίζουσι τήν ἱεράν [τ]οῦ καί γενναίαν ψυχήν61», ο Σοφιανός υπόσχεται ότι αν η προσπάθειά του βρει ανταπόκριση, «ὁποῖον θέλομεν τό γνωρίσῃ καί ἡμεῖς ἀπό τήν πούλησιν τῶν χαρτίων», θα προχωρήσει στη μετάφραση και των υπολοίπων έργων του Πλουτάρχου, όπως και των διαλόγων του Λουκιανού και αλλά θεολογικά έργα62. Αν όμως δεν υπάρξει ενδιαφέρον για την απόπειρά του, αν χαρακτηριστικά «οὐ φροντίς Ἱπποκλείδη», τότε θα εγκαταλείψει το εγχείρημα.

ε4. Γραμματική τῆς κοινῆς τῶν Ἑλλήνων γλώσσης
Το τελευταίο γνωστό έργο του Σοφιανού έμεινε ανέκδοτο μέχρι το 1870 που τυπώθηκε από τον Legrand. Αν και ο χρόνος συγγραφής του είναι άγνωστος, μπορεί να ειπωθεί με σιγουριά ότι γράφτηκε πριν το 1550, όταν και πεθαίνει ο καρδινάλιος Ιωάννης Λοθαρίγγιος (1498-1550) στον οποίο και αφιερώνεται η Γραμματική («Amplissimo et clarissimo principi D. Joanni Lotharingio S. R. E. Diacono Cardinali N. Sophianus S. D.63»)· ακόμα περισσότερο θα μπορούσε να ειπωθεί πως γράφτηκε την ίδια εποχή με τον Παιδαγωγό, λόγω της ταύτισης των δύο έργων τόσο στη γλώσσα όσο και στον σκοπό του Σοφιανού περί πνευματικής αναγέννησης του Ελληνισμού. Πρότυπό της θεωρείται από τη σύγχρονη έρευνα η Επιτομή των οκτώ του λόγου μερών του Κωνσταντίνου Λάσκαρη του Βυζαντίου64. Η ανέκδοτη γραμματική του Σοφιανού, όπως ο ίδιος αναφέρει στην αφιερωματική του προσφώνηση, θα αποτελούνταν από τρία μέρη: α) το Μορφολογικό, όπου θα ασχολιόταν με τα «nomina et verba cum reliquis particulis», β) το Ορθογραφικό και γ) το Συντακτικό. Από τα τρία μέρη μόνο το πρώτο βρέθηκε και τυπώθηκε το 1870 και το 1874, ενώ τα άλλα δύο δεν έχουν βρεθεί. Ο ίδιος ο Σοφιανός απευθυνόμενος στον Λοθαρίγγιο αναφέρει ότι το πρώτο μέρος, το οποίο κι έχει βρεθεί, το έχει ήδη περάσει τελευταία φορά («Imposui iam ultimam manum primae parti») ενώ τα υπόλοιπα τα επεξεργάζεται και «propediem sub tuae amplitudinis nomine prodibunt». Θα μπορούσαμε να υποθέσουμε ότι το εγχείρημα του Κερκυραίου λογίου δε βρήκε ένθερμη υποστήριξη ώστε να φτάσει στο τυπογραφείο η Γραμματική. Το γεγονός ότι
το Ορθογραφικό και το Συντακτικό μέρος δεν έχουν βρεθεί μας κινεί το ενδιαφέρον

59Κακλαμάνη Στέφανου, «Μιχαήλ Ροσέτος: Κορωναίος κωδικογράφος του 16ου αιώνα», ό. π., σ. 75.
60Legrand Émile, Bibliographie Hellénique: description raisonnée des ouvrages publiés par des grecs aux XVe et XVIe, ό. π., σ. 247.
61Αυτ., σ. 248-249.
62Αυτ., σ. 249.
63Σοφιανού Νικολάου, Γραμματική της κοινής των Ελλήνων γλώσσης, ό. π., για ολόκληρη την αφιερωτική επιστολή βλ. σ. 201-202.
64Ηλιούδη Γιάννη Ν., «Η Γραμματική του Κωνσταντίνου Λασκάρεως πρότυπο της Γραμματικής του Νικολάου Σοφιανού», Ελληνικά, τόμ. 40, (1989), σ. 413-417 και Κατσούδα Γεωργία, «Η σχέση της Γραμματικής του Νικολάου Σοφιανού με τις Γραμματικές του Κωνσταντίνου Λασκάρεως και του Διονυσίου Θράκα», Ελληνικά, τόμος 52, τεύχ. 1, (2002), σ. 129-137.
15
και δημιουργεί αμφιβολίες ακόμα κι αν τα μέρη αυτά ολοκληρώθηκαν από τον συγγραφέα τους ή αν παρέμειναν στο επίπεδο της επεξεργασίας. Μονάχα ο Ανδρέας Μουστοξύδης υποστηρίζει ότι «Καί ἐπλήρωσε, νομίζομεν, τήν ὑπόσχεσιν διότι ἴδομεν μεταξύ τῶν χειρογράφων τῆς ἐν Βενετίᾳ Μαρκιανῆς ἀναφερόμενον ἐν τῆς ις΄ ἑκατονταετηρίδος τό ὁποῖον, παρά τάς ἄλλας γραμματικάς πραγματείας, περιέχει καί τό Συντακτικόν τοῦ Σοφιανοῦ (Theup. Graec. Bibl. D. Marci cd. 492)65», κάτι που όμως δεν έχει οδηγήσει την έρευνα σε καμία ανακάλυψη τέτοιου χειρογράφου. Τόσο στην αφιερωματική προσφώνηση όσο και στον επίλογο, ο Σοφιανός παρουσιάζει τις αιτίες και τους σκοπούς του έργου του αυτού. Στη γραμμένη στα λατινικά προσφώνησή του απευθύνεται στους Ευρωπαίους, υπερασπίζοντας τη χρησιμότητα του έργου του, αφού θα ικανοποιούσε τις φιλολογικές και πρακτικές ανάγκες τους66, δηλαδή όσοι ασχολούνταν με τη μελέτη της ελληνικής γλώσσας θα μπορούσαν να κατανοούν όχι μόνο την αρχαία ελληνική αλλά και τη σύγχρονη ενώ αν επιθυμούσαν να ταξιδέψουν «in Graecia et finitimis illi regionibus» θα μπορούσαν να συνεννοηθούν με τους κατοίκους. Επίσης στην αφιέρωσή του καταγράφει την αίτια που τον ώθησε στο εγχείρημά του, επηρεάστηκε δηλαδή από ανάλογες κινήσεις των άλλων εθνών, τα οποία φροντίζουν «suas linguas exornare» όχι μόνο με τη χρήση λόγιων λέξεων αλλά και με την προσαρμογή της σύγχρονης λαϊκής γλώσσας στους κανόνες της γραμματικής, με σκοπό τη δημιουργία του εθνικού τους πολιτισμού. Επιθυμώντας ένα ανάλογο φαινόμενο να εμφανιστεί και στον υπόδουλο Ελληνισμό, ο Σοφιανός εκτιμά ότι η σύγχρονή του ελληνική γλώσσα μπορεί να ανταποκριθεί σε τέτοιες απαιτήσεις. Συμπεραίνει ότι η απλή ελληνική είναι γενικά ελάχιστα κατώτερη από την αρχαία ελληνική, τη γλώσσα των «antiquorum Platonis, Demosthenis, Xenophontis et aliorum», ανθρώπων φημισμένων στον κόσμο για τη μεγάλη τους αξία. Τέλος, αναφέρει ότι η σύγχρονη ελληνική γλώσσα αποτελείται από καθαρές λέξεις («verbis puris») που αυτούσιες πάρθηκαν από την αρχαιότητα, είναι μια γλώσσα με λίγους κανόνες και η εκμάθησή της δεν απαιτεί πολύ κόπο. Για αυτό, εκτός από τη Γραμματική που θέλει να εκδώσει, κάνει λόγο και για τη σύνταξη Λεξικού, όπου θα συγκέντρωνε το «dictionum ingens sylva». Πιο αναλυτικός στον επίλογο του έργου, ο οποίος είναι γραμμένος σε απλά ελληνικά, ο Σοφιανός αναδεικνύει τη διαφορά στη δυσκολία εκμάθησης της αρχαίας από τη σύγχρονη ελληνική, με την πρώτη, επειδή εμπεριέχει εκείνα που είναι βαθύτερα και «ποχθίζονται μέ μεγάλην σπουδήν67», να απαιτεί και «πολλούς χρόνους καί καιρούς» και «πολύν κόπον καί καλούς διδασκάλους» και πάλι η δυσκολία δεν εξαλείφεται. Αντίθετα, η σύγχρονη ελληνική δε χρειάζεται δάσκαλο ούτε χρόνο αλλά πολύ γρήγορα ο μαθητής, «σπουδαιότατοι νέοι» – και εδώ ίσως ο Σοφιανός απευθύνεται
έμμεσα και στους Έλληνες νέους –, θα μπορεί να «γράφει ὀρθά καί νά συντάσσει τά λόγια τοῦ μέ τέχνην γραμματικήν». Ο ίδιος προχωρεί σε μία νύξη για την έλλειψη μόρφωσης και παιδείας των υπόδουλων Ελλήνων, «ἐπειδή εἰς τέτοιαν κακήν τύχην κατήντησε τό πάλαι ποτέ μακαριστόν γένος ἡμῶν τῶν Γραικῶν, ὅτι μόλις εὑρίσκεται τώρη διδάσκαλος ὅπου νἄναι ἱκανός νά διδάσκει τούς νέους κἄν τήν γραμματικήν τέχνην, | πόσω μᾶλλον ρητορικήν καί λογικήν, γεωμετρίαν καί αστρονομίαν, καί

65Μουστοξύδη Ανδρέα, «Νικόλαος Σοφιανός», ό. π., σ. 249.
66Ζιώγα Παναγιώτη, «Μία κίνηση πνευματικής αναγεννήσεως του υπόδουλου Ελληνισμού κατά τον 16ο αιώνα (1540-1550)», ό. π., σ. 273.
67Σοφιανού Νικολάου, Γραμματική της κοινής των Ελλήνων γλώσσης, ό. π., για ολόκληρη τον επίλογο της Γραμματικής βλ. σ. 252-254.
16
τἄλλα τῆς φιλοσοφίας τά μέρη». Έπειτα κάνει λόγο για την κίνηση των Ευρωπαίων να μεταφράσουν τις επιστήμες και τη φιλοσοφία από τα αρχαία ελληνικά στις εθνικές τους γλώσσες και έτσι να προοδεύουν. Χαρακτηριστικά λέει: «οἱ ἐπιστήμαις μαθαίνονται ὄχι μόνον μέ τήν ελληνικήν γλῶσσαν, ἀμή καί μέ πᾶσαν ἄλλην γλῶσσαν ὅπου νἄν’ ἀνάμεσα ‘ς τούς ἀνθρώπους, καλά καί ἂν ἦτον ἡ βαρβαρώτερη τοῦ κόσμου, πόσω μᾶλλον ἡ ἐδική μας ὁμιλία, ἡ κοινή λέγω, ὅπὄχει τέτοιαν εὐταξίαν καί ἁρμονίαν καί καλλωπισμόν, ὅπου, ὡς ἐγώ νομίζω, ἄλλη νά μηδέν ἔναι ὅπου κἄν νά τῆς σιμώνει». Ο Κερκυραίος λόγιος, λοιπόν, τοποθετεί τη σύγχρονή του ελληνική υψηλότερα από όλες τις άλλες εθνικές γλώσσες· προχωρεί ακόμα παραπέρα, υποστηρίζοντας πως «ὅλα εἶναι δυνατά ‘ς τό γένος τῶν Ρωμαίων, μόνον νά θέλει, ἐπειδή ὁ θεός τούς ἐχάρισε νἄχουν φύσιν ἐπιτηδειοτέραν ἀπ’ ὅλα τά ἄλλα ἔθνη». Ο Σοφιανός υπόσχεται ότι αν οι νέοι μάθουν να γράφουν σωστά και να προσαρμόσουν τη σύγχρονή τους γλώσσα στους γραμματικούς κανόνες – επομένως, αν η Γραμματική του τύχει θερμής ανταπόκρισης – τότε κι αυτός θα εργαστεί για τη δημοσίευση των έργων της φιλοσοφίας «εἰς τούτην τήν χυδαίαν καί κοινήν γλῶσσαν», υπόσχεση όμως που πιθανότατα δε μπόρεσε να υλοποιήσει.

 17
Μέρος Δεύτερο
Κρίσεις για τον Νικόλαο Σοφιανό και το παιδαγωγικό του πρόγραμμα

Οι Έλληνες λόγιοι, που έφταναν ως πρόσφυγες από την Ανατολή στην Ιταλία πριν από την εποχή του Νικολάου Σοφιανού, πλην των κινήσεων τους για προσαρμογή στο νέο περιβάλλον, δηλαδή για αναζήτηση τόπου διαμονής και θέσης εργασίας, κινητοποιούνταν επίσης προς αναζήτηση υποστήριξης και βοήθειας των ξένων ηγεμόνων του δυτικού κόσμου με σκοπό την αντιμετώπιση των Τούρκων. Οι προσπάθειές τους αυτές να επηρεάσουν τους Δυτικούς εκδηλώνονταν κυρίως με διαβήματα και εκκλήσεις προς αυτούς. Είτε προβάλλοντας κάποιοι φιλενωτικές απόψεις είτε παραμένοντας επικεντρωμένοι στον πολιτικό τομέα, οι λόγιοι αυτοί προσπαθούσαν να πείσουν με επιχειρήματα τη Δύση να επιτεθεί ενωμένη στους Τούρκους68· ουσιαστικά έκαναν λόγο έμμεσα ή και άμεσα για τον σχηματισμό δυτικής σταυροφορίας με στόχο την ανακατάληψη των εδαφών της πάλαι ποτέ Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, ιδέα που είχαν ούτως ή άλλως φροντίσει να επιχειρήσουν όλοι σχεδόν οι Πάπες από την Άλωση ως τον Λέοντα Ι΄.
Όμως το 1535 έχουμε τη σύναψη συμμαχίας μεταξύ του Φραγκίσκου Α΄, βασιλιά της Γαλλίας, και του Σουλτάνου Σουλεϊμάν Α΄ του Μεγαλοπρεπή, μια συμμαχία που άλλαξε τη στάση της Ευρώπης απέναντι στην Τουρκία· επομένως και οι επιδιώξεις των Ελλήνων λογίων της Δύσης φάνηκαν να αποκτούν ακόμα δυσκολότερη υλοποίηση. Μαζί με τη συνθήκη φιλίας υπογράφονται και οι «διομολογήσεις» («capitulations»), χάρις στις οποίες η Οθωμανική Αυτοκρατορία και ο υπόδουλος Ελληνισμός γίνονται προσβάσιμοι στους Ευρωπαίους, γεγονός που είχε, πέρα από πολιτικές, πνευματικές και θρησκευτικές συνέπειες69. Στον ελλαδικό χώρο αρχίζουν να κάνουν την εμφάνισή τους τα πρώτα στοιχεία της καθολικής προπαγάνδας, με τους Καθολικούς να επιδιώκουν πλέον την άμεση προσέγγιση και επίδραση των Ορθοδόξων της Ανατολής. Επίσης την ίδια περίοδο έχουμε την επικράτηση στη Γερμανία της Μεταρρύθμισης, η οποία προκάλεσε τη θρησκευτική διάσπαση της Ευρώπης σε καθολικούς και προτεστάντες. Αυτή η διάσπαση του δυτικού χριστιανικού κόσμου επηρέασε μοιραία και την προσπάθεια των Ελλήνων λογίων της Δύσης να πείσουν τους Ευρωπαίους για μια συντονισμένη στρατιωτική επιχείρηση εναντίον των Τούρκων.
Για την αντιμετώπιση της Μεταρρύθμισης η Καθολική Εκκλησία κινητοποιήθηκε άμεσα με σκοπό την αναχαίτιση του προτεσταντισμού και τη δίωξη των αιρετικών, εκείνων δηλαδή που δεν ακολουθούσαν την αυστηρή τήρηση του καθολικού δόγματος και θεωρούσαν τα ελληνικά ως την κατάλληλη για τα ιερά κείμενα γλώσσα, έναντι των λατινικών. Αυτή η πρακτική της Εκκλησίας επόμενο ήταν να οδηγήσει στη βαθμιαία απομάκρυνσή της από τα ουμανιστικά ιδεώδη και γενικότερα από το ουμανιστικό κίνημα, το οποίο λόγω των ιδανικών του αρχαίου ελληνικού και λατινικού πνεύματος που το χαρακτήριζαν, θεωρήθηκε εχθρικό, από ένα σημείο και μετά επικίνδυνο για το καθολικό δόγμα. Τα χρόνια του Πάπα Παύλου Γ΄ (1534-1549), αν και γενικότερα όπως είδαμε το Βατικανό ήταν ακόμα διαποτισμένο με το ουμανιστικό πνεύμα, υπήρξαν και η αρχή της επιβολής των αντιμεταρρυθμιστικών

68Γιωτοπούλου-Σισιλιάνου Ελλη Π., Αντώνιος ο Έπαρχος: ένας Κερκυραίος ουμανιστής του ΙΣΤ΄ αιώνα, [χ.ε.], Αθήνα 1978, σ. 145.
69Ζιώγα Παναγιώτη, «Μία κίνηση πνευματικής αναγεννήσεως του υπόδουλου Ελληνισμού κατά τον 16ο αιώνα (1540-1550)», ό. π., σ. 297.
18
μέτρων της Καθολικής Εκκλησίας· το 1540 ο Ισπανός Ignacio de Loyola συντάσσει τον κανονισμό του τάγματος των Ιησουιτών, το 1542 ιδρύεται στη Ρώμη το δικαστήριο της Ιεράς Εξέτασης, το 1543 επιβάλλεται η λογοκρισία και ο Index Librorum Prohibitorum, ενώ από το 1545 αρχίζει η συστηματική λειτουργία της Συνόδου του Trento. Επίσης ο γνωστός από την προσπάθειά του να εκδώσει ελληνικά κείμενα στη Ρώμη Marcello Cervini αποτελούσε έναν από τους τρεις καρδινάλιους που αντιπροσώπευσαν το Βατικανό στη Σύνοδο του Trento70. Μία από τις συνέπειες αυτής της κατάστασης είναι και η δυσοίωνη θέση στην οποία βρέθηκαν οι Έλληνες ουμανιστές, λόγω της ενασχόλησής τους με το παρελθόν της Ελλάδας.
Ο Νικόλαος Σοφιανός δρα εν μέσω αυτών των αλλαγών και της έκρυθμης κατάστασης, χωρίς όμως όπως φαίνεται να υποστηρίζει, φανερά τουλάχιστον, είτε τη μία είτε την άλλη πλευρά. Οι φιλικοί του δεσμοί αλλά και η επιρροή του σε Ευρωπαίους μεταρρυθμιστές είναι εμφανείς, κυρίως χάρις στον Χάρτη του, ο οποίος διαδόθηκε ιδιαίτερα στις χώρες που είχαν προσχωρήσει στην Μεταρρύθμιση. Τέτοια παραδείγματα είναι ο Nicolaus Gerbel, που εξέδωσε το 1545 το συμπλήρωμα του χάρτη με τίτλο In descriptionem Graeciae Sophiani praefatio, (« Nicolaus Sophianos vir [ut ego quidem sentio] spectare virtutis et eruditionis») και ο οποίος ήταν ο εκδότης της Βίβλου στα ελληνικά ενώ διατηρούσε δεσμούς τόσο με τον Μαρτίνο Λούθηρο όσο και με τον Μελάγχθωνα, οι λόγιοι Leon Marsus, L. Faber Phan., Faust. Sabaeus, Faustus Buturinus Veronensis, των οποίων τα ελεγειακά επιγράμματα εκθειάζουν το έργο του Σοφιανού, καθώς και ο Philaenus Lunardus, κάτι που αποδεικνύεται από τη γνωστή μας επιστολή του Johannes Metellus προς τον Antonio Agustin («Is est cujus tabellam Graeciae nuper commendabat Philaenus Lunardus noster71»). Άλλοι γνωστοί μεταρρυθμιστές που ασχολήθηκαν με τον Χάρτη του Σοφιανού είναι ο Joachim Vadianus από το St. Gallen, ο οποίος είχε εκδώσει τη Γεωγραφία του Πομπόνιου Μέλα, ο Sebastian Münster και ο Abraham Ortelius, η κεντρική μορφή του νεο-στωικού κύκλου της «Οικογένειας της Αγάπης», μιας ομάδας οικουμενικών μυστικιστών των Κάτω Χωρών72. Τέλος, ο Τόλιας αναφέρει δύο επιστολές του Μελάγχθωνα προς τον Νικόλαο Σοφιανό, (η πρώτη με ημερομηνία Ιούνιος 1553 και η δεύτερη με ημερομηνία Ιούλιος του ίδιου έτους), στις οποίες ο Μελάγχθων πληροφορεί τον Σοφιανό για τις διεργασίες της Συνόδου του Trento και τον προσφωνεί «σεβάσμιο άνδρα και αγαπητό φίλο»73.
Παράλληλα, όμως, ο Σοφιανός διατηρεί στενές επαφές και με το περιβάλλον της Καθολικής Εκκλησίας, οι οποίες αρχίζουν από το επίπεδο της προσωπικής του ζωής, των σπουδών και της εργασίας του σε Ρώμη και Βενετία. Ο ίδιος βρίσκεται μέσα στους κύκλους Καθολικών καρδιναλίων, δηλαδή του Niccolò Ridolfi και του Marcello Cervini, για τους οποίους εργάζεται ενώ φαίνεται και αυτοί να τρέφουν εκτίμηση προς το πρόσωπό του. Είναι εμφανής ο συγχρωτισμός και η συνεργασία του
με λατινόφιλους Έλληνες της Βενετίας όπως ο χρηματοδότης του τυπογραφείου του Μάρκος Σαμαριάρης αλλά και ο Αντώνιος Έπαρχος. Τέλος, το έργο του το αφιερώνει

70Γιωτοπούλου-Σισιλιάνου Ελλη Π., Αντώνιος ο Έπαρχος: ένας Κερκυραίος ουμανιστής του ΙΣΤ΄ αιώνα, ό. π., σ. 147-148.
71Legrand Émile, Bibliographie Hellénique: description raisonnée des ouvrages publiés par des grecs aux XVe et XVIe, ό. π., σ. CXC.
72Τόλιας Γιώργος, «Για μια ορατή αρχαιότητα. Μεθοδολογία, χρήσεις και λειτουργίες του χάρτη της Ελλάδας του Νικολάου Σοφιανού», ό. π., σ. 26.
73Αυτ., σ. 25-26.
19
στον Πάπα Παύλο Γ΄, κίνηση γενικότερα συνηθισμένη για τους Έλληνες λογίους στην Ιταλία, ενώ υπάρχει η σαφής δήλωσή του στην αφιερωματική επιστολή του Παιδαγωγού, ότι ως ζωντανό πρότυπο της παιδείας την οποία επιθυμεί για τους υπόδουλους Έλληνες θεωρεί τον ουνίτη επίσκοπο Διονύσιο Ζανεττίνο, γνωστό για τη θρησκευτική του αδιαλλαξία και τις ενέργειές του εναντίον όσων δεν ακολουθούσαν το καθολικό δόγμα στη Βενετία74. Γενικότερα το έργο του φαίνεται να είναι διαποτισμένο από ένα φιλοκαθολικό πνεύμα, κάτι όμως που όπως θα δούμε στη συνέχεια δεν ισχύει, αφού ο Σοφιανός φαίνεται να διατηρεί μια ισορροπημένη στάση απέναντι στα δύο αντιμαχόμενα στρατόπεδα για την εξυπηρέτηση του προσωπικού του σκοπού που θα αναλυθεί αμέσως μετά.
Ο Σοφιανός διέπεται τόσο σαν άτομο όσο και σαν λόγιος από το οικουμενικό χριστιανικό πνεύμα που κυριαρχούσε στο Βατικανό μέχρι το 1535, το πνεύμα που είχε οδηγήσει στην ίδρυση του Ελληνικού Γυμνασίου της Ρώμης και στην εκδήλωση ενδιαφέροντος εκκλησιαστικών προσωπικοτήτων για την αρχαιοελληνική παράδοση και τη θέλησή τους να συνδέσουν την ελληνική και ρωμαϊκή αρχαιότητα με τον χριστιανισμό. Το ότι διατηρεί σχέσεις τόσο με την Καθολική Εκκλησία όσο και με εκπροσώπους της Μεταρρύθμισης δείχνει ένα πνεύμα διπλωματικό, έναν άνθρωπο πρακτικό ο οποίος έχει υπολογίσει τις κινήσεις του και το περιεχόμενό τους με κύριο σκοπό το όφελος των υπόδουλων Ελλήνων. Σε αντίθεση με τους λόγιους των προηγούμενων περιόδων, οι οποίοι συνήθιζαν να συγκρίνουν τη σύγχρονη θέση του Ελληνισμού με την εξιδανικευμένη αρχαιότητα και οδηγούνταν είτε στον θρήνο είτε σε μη ρεαλιστικές και ουτοπικές κινήσεις, όπως να φαντάζονται μια σύμπραξη της πολιτισμένης χριστιανικής Δύσης για να εκδιώξουν τους άπιστους Τούρκους ή ακόμα και μια θεϊκή παρέμβαση για την ανασύσταση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, ο Σοφιανός έχει αποδεχτεί την κατάσταση και αναζητά με ψυχραιμία μια ρεαλιστική επίλυση του προβλήματος.
Ο υπόδουλος Ελληνισμός στα μάτια του Σοφιανού στερείται ανθρωπισμού, γεγονός που οφείλεται στην κατάσταση δουλείας των Ελλήνων, οι οποίοι παλεύουν πλέον μονάχα για την επιβίωσή τους, οδηγούμενοι έτσι στην ηθική παρακμή. Σε αυτό μάλιστα συμβάλλει η έλλειψη σημαντικού αριθμού πνευματικών προσωπικοτήτων στην τουρκοκρατούμενη Ελλάδα, οι οποίοι είτε βρίσκονταν στη Δύση ως πρόσφυγες είτε είχαν καταφύγει σε μοναστήρια75. Πάντως στη σκέψη του Σοφιανού, καθώς και των λογίων που αποτελούσαν τον κύκλο του, επικρατούσε η εξής άποψη: «Υπάρχει ηθική πτώση, γιατί υπάρχει πνευματική πτώση. Αν υπάρξει πνευματική άνοδος, θα σημειωθεί και ηθική άνοδος76».
Έτσι ο Σοφιανός, κυρίως μέσω του Παιδαγωγού του, παρουσιάζει το εκπαιδευτικό του πρόγραμμα για την αναγέννηση του υπόδουλου Ελληνισμού. Επιθυμεί διακαώς «νά διορθωθῆ τό πάθος τοῦτο τῆς ἀπαιδευσίας77», κάτι που θεωρούσε πως μόνο μέσω της παιδείας μπορούσε να επιτευχθεί, δηλαδή να γνωρίσουν οι Έλληνες το έργο των προγόνων τους, «ἂν ἤθελαν διαβάσῃ καί νά γρυκήσουν τά βιβλία ὅπου ἀφῆκαν

74Γιωτοπούλου-Σισιλιάνου Ελλη Π., Αντώνιος ο Έπαρχος: ένας Κερκυραίος ουμανιστής του ΙΣΤ΄ αιώνα, ό. π., σ. 159.
75Ζιώγα Παναγιώτη, «Μία κίνηση πνευματικής αναγεννήσεως του υπόδουλου Ελληνισμού κατά τον 16ο αιώνα (1540-1550)», ό. π., σ. 51.
76Αυτ., σ. 77.
77Legrand Émile, Bibliographie Hellénique: description raisonnée des ouvrages publiés par des grecs aux XVe et XVIe, ό. π., όλα τα αποσπάσματα σ. 247-249.
20
ἐκεῖνοι οἱ παλαιοί καί ἐνάρετοι ἄνδρες, εὔκολα ἤθελεν διορθωθῆ ἡ ἀπαιδευσία ὅπου πλεονάζει εἰς τούς πολλούς». Ο ίδιος όμως δυσπιστεί με την παραδοσιακή εκπαίδευση και με το αν μπορεί να καλύψει τις πνευματικές ανάγκες του σύγχρονού του Ελληνισμού. Θεωρεί την αρχαία ελληνική γλώσσα ως γλώσσα προσιτή μόνο
στους λίγους, λόγω της δυσκολίας της και της μεγάλης προσπάθειας που της αναλογεί για να μπορέσει κάποιος να τη μάθει. Αντιπροτείνει την απλή ελληνική της εποχής του ως όργανο της παιδαγωγικής ανέλιξης των Ελλήνων, μιας και στόχος του δεν είναι οι λίγοι αλλά ο μεγάλος όγκος του Ελληνισμού. Επηρεασμένος από τις τάσεις στην Ευρώπη περί εθνικών γλωσσών και εθνικού πολιτισμού υποστηρίζει την εκλαΐκευση έργων της λόγιας παράδοσης, έχοντας στον νου του ανάλογες κινήσεις που έχουν προηγηθεί78. Βέβαια, στις περιπτώσεις αυτές τα έργα που γράφονταν στην απλή ελληνική γλώσσα είχαν περισσότερο ως στόχο την τέρψη και την ψυχωφελή, με τη χριστιανική όμως έννοια, ανάγνωση και το περιεχόμενό τους δεν ανήκε στον χώρο της καθαρά λόγιας παιδείας, για την οποία όπως συμπεραίνει ο Ζιώγας «δεν ήταν ακόμη ώριμος ο Ελληνισμός»79. Ο Σοφιανός επιχειρεί να μεταφέρει στη λαϊκή γλώσσα υψηλές γνώσεις από την αρχαία ελληνική και χριστιανική γραμματεία, «θέλομεν τούς δώσῃ καί τά ἐπίλοιπα τοῦ Πλουτάρχου βιβλία, καί πολλούς καί χαριεοτάτους διαλόγους τοῦ Λουκιανοῦ, καί ἄπειρα τῆς ἱερᾶς θεολογίας». Με αυτή του την επιλογή ο Κερκυραίος λόγιος έχει σαν στόχο να εμπνεύσει πίστη στους συμπατριώτες του για την ποιότητα και την αξία της γλώσσας τους, επομένως να τους βοηθήσει να αφυπνιστούν πνευματικά και να βγουν από την παθητικότητά τους, καταρχάς την πνευματική και, μέσω αυτής, της εθνικής.

 78Ζιώγα Παναγιώτη, «Μία κίνηση πνευματικής αναγεννήσεως του υπόδουλου Ελληνισμού κατά τον 16ο αιώνα (1540-1550)», ό. π., σ. 271 σημ. 2.
79Αυτ., σ. 302.
21
Επίλογος

Το μεγαλόπνοο έργο του Σοφιανού πρόλαβε να αρχίσει αλλά διακόπηκε πριν τεθεί σε εφαρμογή. Μόνο δείγματα έχουμε της σκέψης και της θέλησης του Κερκυραίου λογίου ο οποίος, αν και είχε στο μυαλό του θεωρητικά το παιδαγωγικό πλαίσιο το απευθυνόμενο στον υπόδουλο Ελληνισμό, δε μπόρεσε να το υλοποιήσει για πολλούς λόγους, από καθαρά τεχνικούς – οικονομικούς μέχρι ιστορικούς και ιδεολογικούς. Λόγω της πρωτοποριακής ταυτότητας των έργων του Σοφιανού, όπως ήταν ο Παιδαγωγός και η Γραμματική του, η έκδοσή τους αποτελούσε οικονομικά ένα ρίσκο για τον τυπογράφο και τον συγγραφέα80. Όπως ο ίδιος αναφέρει, «ἡ πούλησις τῶν χαρτίων» του Παιδαγωγού θα ήταν καθοριστική για τη συνέχεια του προγράμματός του· σίγουρα δεν θα ήταν μόνο το γεγονός μιας εκδοτικής αποτυχίας που θα αποθάρρυνε τον Σοφιανό αλλά ασφαλώς έπαιξε και αυτό τον ρόλο του στην απογοήτευση του ιδεολόγου ουμανιστή. Η Γραμματική του παρέμεινε ανέκδοτη, αφού μάλλον δεν έκανε τόση εντύπωση στους Ευρωπαίους ή ο Σοφιανός απλώς υπήρξε ένα από τα θύματα της συντηρητικής πολιτικής της Καθολικής Εκκλησίας για την πάταξη της Μεταρρύθμισης.
Όπως συμβαίνει με όσους προσπαθούν να διατηρηθούν στην ουδετερότητα κατά τη διάρκεια μιας αντιπαράθεσης και τελικά δέχονται πυρά και από τις δύο, ο Σοφιανός ίσως να δέχτηκε αρχικά την αδιαφορία ή ακόμα και την καχυποψία των πνευματικών προσωπικοτήτων, τόσο για την τάση να καταργήσει την παραδοσιακή εκπαίδευση που οι προσωπικότητες αυτές εκπροσωπούσαν όσο και για τον φιλοκαθολικισμό που σίγουρα τον χαρακτήριζε81. Από την άλλη μεριά ίσως του αντιτάχτηκε και το δυτικό εκκλησιαστικό περιβάλλον, το οποίο λόγω της Αντιμεταρρύθμισης είχε αρχίσει να υποψιάζεται αυτούς που το φρόνημα και οι πράξεις τους δεν ακολουθούσαν το καθολικό δόγμα. Αν παρατηρηθεί γενικότερα η όλη πορεία του Σοφιανού μέσα από τα στοιχεία που η έρευνα προσφέρει θα οδηγηθούμε εύλογα στο συμπέρασμα ότι ο Κερκυραίος λόγιος πέφτει στην αφάνεια και ουσιαστικά εξαφανίζεται από το προσκήνιο παράλληλα με την αρχή της Συνόδου του Trento και την καταδίκη της ελληνικής γλώσσας και των ελληνιστών82.
Ανεξάρτητα από την όποια μεταχείριση του οράματος του Νικολάου Σοφιανού από τους Δυτικούς και τους Έλληνες, το όραμα αυτό συνεχίζει να αποτελεί μια σημαντική πρωτοποριακή κίνηση ενός Έλληνα λογίου – φορέα των ιδανικών της Αναγέννησης και της ουμανιστικής ιδεολογίας· ακόμα περισσότερο ο Σοφιανός ανήκει στο σώμα εκείνο των λογίων της τελευταίας περιόδου της Αναγέννησης, ζει και δρα στο μεταίχμιο αντίθετων τάσεων και με το όραμά του μπορεί να μην ανοίγει τον δρόμο αλλά σίγουρα τον χαράζει για τους λόγιους που θα επακολουθήσουν και θα εργαστούν με στόχο την αναγέννηση του υπόδουλου Ελληνισμού.

 

80Ζιώγα Παναγιώτη, «Μία κίνηση πνευματικής αναγεννήσεως του υπόδουλου Ελληνισμού κατά τον 16ο αιώνα (1540-1550)», ό. π., σ. 299-300.
81Αυτ., σ. 302-303.
82Τόλιας Γιώργος, «Για μια ορατή αρχαιότητα. Μεθοδολογία, χρήσεις και λειτουργίες του χάρτη της Ελλάδας του Νικολάου Σοφιανού», ό. π., σ. 25.
22
Βιβλιογραφία

Πρωτογενής Βιβλιογραφία
Legrand Émile, Bibliographie Hellénique: description raisonnée des ouvrages publiés par des grecs aux XVe et XVIe, Garnier frères, Paris 1918-1928.

Δευτερογενής Βιβλιογραφία
Ελληνική Βιβλιογραφία
Γιωτοπούλου-Σισιλιάνου Ελλη Π., Αντώνιος ο Έπαρχος: ένας Κερκυραίος ουμανιστής του ΙΣΤ΄ αιώνα, [χ.ε.], Αθήνα 1978.
Κακλαμάνης Στέφανος, «Μιχαήλ Ροσέτος: Κορωναίος κωδικογράφος του 16ου αιώνα», Αφιέρωμα στον πανεπιστημιακό δάσκαλο Βας. Βλ. Σφυρόερα: από τους μαθητές του, Λύχνος, Αθήνα 1992.
Σοφιανός Νικόλαος, Γραμματική της κοινής των Ελλήνων γλώσσης, Κέδρος, Αθήνα 1974.

Ξένη Βιβλιογραφία
Hobson Anthony, Renaissance book collecting: Jean Grolier & Diego Hurtado de Mendoza, their books & bindings, Cambridge University Press, New York 1999.
Layton Evro, The 16th century greek book in Italy: Printers & publishers for the greek world, Instituto ellenico di Studi Bizantini e Postbizantini di Venezia, Venice 1994.

Άρθρα
Ζιώγας Παναγιώτης, «Μία κίνηση πνευματικής αναγεννήσεως του υπόδουλου Ελληνισμού κατά τον 16ο αιώνα (1540-1550)», Ελληνικά (1968), σ. 50-78 & 268-303.
Ηλιούδης Γιάννης Ν., «Η Γραμματική του Κωνσταντίνου Λασκάρεως πρότυπο της Γραμματικής του Νικολάου Σοφιανού», Ελληνικά, τόμ. 40, (1989), σ. 413-417.
Κατσούδα Γεωργία, «Η σχέση της Γραμματικής του Νικολάου Σοφιανού με τις Γραμματικές του Κωνσταντίνου Λασκάρεως και του Διονυσίου Θράκα», Ελληνικά, τόμος 52, τεύχ. 1, (2002), σ. 129-137.
Κοντοσόπουλος Ν., «Τα εν Βενετία τυπογραφεία ελληνικών βιβλίων κατά την Τουρκοκρατίαν», Αθήνα, τόμ. 58, (1954), σ. 286-342.
Μανούσακας Μ. Ι., «Η παρουσίαση από τον Ιάνο Λάσκαρη των πρώτων μαθητών του Ελληνικού Γυμνασίου της Ρώμης στον Πάπα Λέοντα Ι΄ (15 Φεβρουαρίου 1514)», Ο Ερανιστής, τομ. Α΄, τεύχ. 1, (1963), σ. 161-172.
Μαυροειδή Φ. Δ., «Ειδήσεις για τα ελληνικά τυπογραφεία της Ιταλίας τον 16ο αιώνα», Δωδώνη, τόμ. 4, (1975), σ. 237-252.
Μουστοξύδης Ανδρέας, «Νικόλαος Σοφιανός», Ελληνομνήμων, (Απρίλιος 1843 & Μάιος 1843) σ. 236-256 & 257-264.

23
Πατρινέλης Χ. Γ., «Έλληνες κωδικογράφοι των χρόνων της Αναγεννήσεως», Επετηρίς Μεσαιωνικού Αρχείου, τόμ. 8-9, (1958-59), σ. 63-124.
Τόλιας Γιώργος, «Για μια ορατή αρχαιότητα. Μεθοδολογία, χρήσεις και λειτουργίες του χάρτη της Ελλάδας του Νικολάου Σοφιανού», Ο Ερανιστής, τόμ. 25, (2005), σ. 9-49.
Layton Evro, “The history of a sixteenth century greek type revised”, The Historical Review, (2004), σ. 35-50.
Vitti Mario, «Ένα θεατρικό πείραμα του Νικόλαου Σοφιανού», Πρακτικά Γ΄ Πανιονίου Συνεδρίου, τόμ. Β΄, Αθήνα 1969, σ. 254-256.

 

Η Κέρκυρα του Αλβέρτου Κοέν

Η Κέρκυρα του Αλβέρτου Κοέν

Ποιος ήταν ο Αλβέρτος Κοέν;

Εάν αλλάξουμε λίγο τον τίτλο του άρθρου σε «O Αλβέρτος Κοέν της Κέρκυρας»  τότε ίσως μπορέσουμε να καταλάβουμε γιατί στην μεγαλύτερη πλειοψηφία τους οι συμπατριώτες μας δεν τον γνωρίζουν. Ένας Κερκυραίος παγκόσμιας ακτινοβολίας στον χώρο της λογοτεχνίας, που έχει βαθιά ριζωμένη μέσα του την πατρίδα που γεννήθηκε, τα πρώτα χρόνια της ζωής του σ’ αυτήν και τη μετέπειτα ξενιτειά. Αγνοημένος από την γενέτειρα του, τον κόσμο της και τους πολιτικούς της άρχοντες, με το σπίτι του στην Εβραϊκή γειτονία να ρημάζει, με μια παλιολαμαρίνα  απ’ έξω που αναφέρει το όνομά του έχει πάρει τη θέση του στην Κερκυραϊκή κοινωνία. Στην παγκόσμια Ισραηλιτική κοινότητα και όχι μόνο, θαυμάζεται σαν ένας από τους πιο διακεκριμένους, παγκόσμια, συγγραφείς. Αυτός είναι ο Αλβέρτος Κοέν!!

Ας αλλάξουμε και πάλι τον τίτλο στην αρχική του μορφή και ας κάνουμε μια ανασκαφή στον χωροχρόνο για να ανακαλύψουμε τον Κοέν και την Κέρκυρά του όπως παρουσιάζεται από την καθηγήτρια Odette Varon - Vassard (1)

Ρωμανιώτης Εβραίος από τα Γιάννενα ο πατέρας του συγγραφέα, ο Μορντεχάι Μάρκο Κοέν, ελληνόφωνος δηλαδή και Οθωμανός υπήκοος, Ιταλοεβραία η μητέρα, η Louise Judith Ferro, συναντιούνται και παντρεύονται στο σταυροδρόμι που αποτελεί η Κέρκυρα στα τέλη του 19ου αιώνα. Το 1895 θα γεννηθεί ο μοναχογιός, και θα ονομαστεί Abraham Alberto Coen (το όνομα γράφεται με τον ιταλικό τρόπο, αργότερα ο ίδιος ο Αlbert θα το γράψει με τον γαλλικό τρόπο, Cohen).

Πιστοποιητικό γεννήσεως

Ο εκ μητρός παππούς, o Ferro, ήταν ραβίνος και πρόεδρος της Εβραϊκής Κοινότητας της Κέρκυρας επί τριάντα χρόνια. Διατηρούσε βιοτεχνία σαπωνοποιίας στο νησί, κάτω από το πατρικό σπίτι, στην καρδιά της Οβριακής.

Μια σημαντική προσωπικότητα, μια πατριαρχική φιγούρα, που θα σημαδέψει τον έφηβο Αλμπέρτο και στο έργο θα αποτυπωθεί στον αυστηρό κι επιβλητικό ραβίνο Γκαμαλιέλ, τον πατέρα του Σολάλ.(μυθιστόρημα)

 Ρωμανιώτες αποκαλούνται οι Ελληνοεβραίοι που ήσαν εγκατεστημένοι στις βυζαντινές πόλεις πολύ πριν από την άφιξη των Σεφαραδιτών, δηλαδή των Ισπανοεβραίων των διωγμένων από την Ισπανία το 1492. Αυτοί ήταν ήδη από τη βυζαντινή εποχή, όταν και ονομάστηκαν Ρωμανιώτες, ελληνόφωνοι και έως το 1913 που ενσωματώθηκαν οι αντίστοιχες περιοχές στην Ελλάδα.  Ελληνικά πρέπει να μιλούσε ο πατέρας ως Ρωμανιώτης — γλώσσα που ο συγγραφέας ή δεν τη μίλησε ποτέ ή την απέρριψε στα βάθη του υποσυνειδήτου του, μαζί με τη συνολική απόρριψη της πατρικής φιγούρας. Πάντως δεν διαφαίνεται πουθενά στα κείμενά του. Τη βενετσιάνικη διάλεκτο των Ιταλοεβραίων μιλούσε η μητέρα, και αυτή ξεπροβάλλει στο έργο πολλές δεκαετίες αργότερα, όταν ο συγγραφέας απευθύνεται στη γάτα του. Γλώσσα της τρυφερότητας και της οικειότητας, σ’αυτήν θα άκουσε τα πρώτα γλυκόλογα από τη μάνα του και σ’ αυτήν θα κουβέντιαζε μαζί της. Στη γλώσσα αυτή της στέλνει τα τηλεγραφήματά του ως ενήλικας. Δεν υπήρχε όμως περίπτωση να γράψει μείζον λογοτεχνικό έργο στη μητρική γλώσσα, την οποία ούτως ή άλλως μόνο προφορικά θα γνώριζε. Πέντε χρονών ο Berto, το μοναχοπαίδι, ακολουθεί την οικογένεια στη μετανάστευσή της στη Μασσαλία.

Τα αντιεβραϊκά γεγονότα της Κέρκυρας το 1891, (2)γνωστά ως «συκοφαντία αίματος», ενισχύουν το μεταναστευτικό ρεύμα και η Γαλλία είναι προνομιακός προορισμός των Εβραίων.

 Φωτεινή εξαίρεση η φιλία με τον συμμαθητή του και κατοπινό συγγραφέα Μαρσέλ Πανιόλ.(3)

          Αλβέρτος Κοέν           Μαρσέλ Πανιόλ.                                                                       .

Τα δύο παιδιά συνδέονται στενά στα παιδικά κι εφηβικά τους χρόνια. Ο Μάρσελ και ο Άλμπερτ συναντήθηκαν στις 3 Οκτωβρίου 1905, την πρώτη μέρα του σχολείου στο Grand Lycée στη Μασσαλία. Είναι 10 χρονών. Θα γίνουν φίλοι. Και διατηρήθηκε η αλληλογραφία μέχρι το θάνατο του Pagnol το 1974.Θα διακριθούν και οι δύο στα γράμματα και η φιλία τους θα κρατήσει μια ζωή.

 

Λέει ο Κοέν στον δημοσιογράφο Jacques Chancel: «Αυτήν την αγάπη, την αληθινή, την ένιωσα οπωσδήποτε για τον Μαρσέλ Πανιόλ. Ναι, μπορώ να πω ότι αγάπησα τον Μαρσέλ όσο αγαπάω τη γυναίκα μου…».

.Ποιο είναι όμως το τραύμα που θα καταστήσει οριστικά «ξένο» τον μικρό μετανάστη, ενώ έχει ξεκινήσει την πορεία της ενσωμάτωσης; Το περίφημο επεισόδιο του πραματευτή. Την ημέρα των γενεθλίων των δέκα χρόνων του θα έρθει αντιμέτωπος για πρώτη φορά με τον αντισημιτισμό, που είχε οξυνθεί στη Γαλλία στα χρόνια της Υπόθεσης Ντρέιφους, και η ημέρα αυτή θα αποτελέσει τομή στην εσωτερική του ζωή. Ο Γάλλος πραματευτής που θα του πετάξει στα μούτρα τη βρισιά «sale youpin» (παλιο-οβριέ), ενώ το αγοράκι του τείνει ένα νόμισμα για να αγοράσει το άχρηστο αντικείμενο που αυτός πουλάει, θα τον κάνει να συνειδητοποιήσει για πρώτη φορά την εβραϊκή του ταυτότητα που έρχεται να τον συναντήσει ως ράπισμα και που τον αποκλείει από το κοινωνικό σύνολο. Συνειδητοποίηση, λοιπόν, δεμένη με την οδύνη, που θα αποτελέσει αφετηρία όλου του λογοτεχνικού του έργου και τον πυρήνα ενός από τα τελευταία του αυτοβιογραφικά έργα.

Η εβραϊκή κοινότητα της Κέρκυρας, προσηλωμένη στις παραδόσεις της, με το συλλογικό της πνεύμα, αρχαϊκή ακόμη, σε σχέση με την εκσυγχρονισμένη Μασσαλία, επενδύεται με την με την εξιδανίκευση της νοσταλγίας, η «συκοφαντία αίματος» λησμονείται.

Στα δεκατρία του, το 1908, θα γυρίσει μία και μοναδική φορά στην Κέρκυρα για δύο εβδομάδες για να τελέσει με τον ραβίνο παππού του τη θρησκευτική του ενηλικίωση, το Μπαρ-Μιτσβά του (4). Ισχυρές οι εντυπώσεις απ’ αυτό το ταξίδι, τόσο από τον παππού όσο και από τον τόπο, θα εγγραφούν στη μνήμη του ανεξίτηλες. Στα Ημερολόγια1978 γράφει: «Επέστρεψα στο νησί για 15 ημέρες. Αυτές οι 15 ημέρες ήταν οι σημαντικότερες της ζωής μου» και ο Σολάλ ξεκινά ακριβώς με την αφήγηση της γιορτής της θρησκευτικής ενηλικίωσης του ήρωα στην «Κεφαλονιά, ελληνικό νησί». Ιδρυτική σκηνή όλου του έργου. Οι αναμνήσεις της Κέρκυρας θα χαραχθούν στη μνήμη του εφήβου, ενισχύοντας τις πρώτες παιδικές καθώς και τις ατελείωτες αφηγήσεις της μάνας. Από κει, λοιπόν, θα αναδυθεί ο λογοτεχνικός τόπος του έργου.

 Σε τηλεοπτική συνέντευξή του στο Un siècle d’écrivains France 3 εξηγεί για το τόπο που θα ονομαστεί συμβατικά Κεφαλονιά. Και θα είναι ο τόπος-αφετηρία, ο χαμένος παράδεισος των παιδικών χρόνων, όπου δεν επιστρέφει κανείς ποτέ πια μετά την ενηλικίωση. Προσωπικά πιστεύω πως αυτός ήταν και ο βαθύτερος λόγος που ο Κοέν δεν πραγματοποίησε ποτέ άλλο ταξίδι προς την Κέρκυρα, ακόμη κι όταν τα ταξίδια έγιναν ευκολότερα, στη δεκαετία του ’70. Νομίζω πως ήθελε να μείνει με την Κέρκυρα όπως την κουβαλούσε μέσα του, όπως την είχε αναπλάσει και εξιδανικεύσει .Γιατί όμως Κεφαλονιά; Η Κέρκυρα είχε ήδη το φορτίο της στη συλλογική συνείδηση των Ευρωπαίων: μυθική από την άφιξη του Οδυσσέα και την υποδοχή του από τη Ναυσικά, γνωστή από την αγάπη της αυτοκράτειρας Σίσσυς και το παλάτι της. Ο συγγραφέας χρειαζόταν ένα παρθένο έδαφος, ένα τοπωνύμιο που να μη σημαίνει τίποτε, ώστε να χτίσει εξαρχής τον δικό του «λογοτεχνικό τόπο», το δικό του σύμπαν.

 Προφανώς αυτό τον απελευθέρωνε και από τη δέσμευση να αποτυπώσει με ακρίβεια μία πραγματικότητα. Θυμίζει έτσι και στον αναγνώστη σε κάθε βήμα πως ο τόπος αυτός είναι μια σύμβαση, Ο Τόπος «Κεφαλονιά» είναι συμβολικός, όπως ανέφερε και στην επιστολή του προς την Αναγνωστική Εταιρεία της Κέρκυρας προς τον πρόεδρο της Εταιρείας Γ.Β.Νικολάκη-Μούχα το 1969,ο οποίος τον προσκαλούσε στον γενέθλιο τόπο, γράφει: «Αν από την αρχή της λογοτεχνικής μου καριέρας επέλεξα, δίχως να γνωρίζω καλά καλά γιατί, το όνομα αυτού του νησιού που ουδόλως γνωρίζω [εννοεί την Κεφαλονιά],το έκανα πιθανόν για να αφήσω ελεύθερη τη φαντασία μου και να νιώσω πιο ελεύθερος να αναφέρομαι στην Κέρκυρα με την άνεσή μου, δίχως να νοιάζομαι για τους καταναγκασμούς μιας αυστηρής ακρίβειας.» Επιπλέον η Κεφαλονιά δεν είχε ποτέ εβραϊκή κοινότητα, οπότε είναι ο ιδανικός τόπος να εγκαταστήσει τη δική του φανταστική κοινότητα. Μέχρι τα δεκατρία του ο Κοέν έχει γνωρίσει ήδη την πρώτη του «εξορία»: η αποκοπή από τον χώρο όπου γεννήθηκε, η δύσκολη προσαρμογή στο νέο περιβάλλον και η πρώτη αντισημιτική επίθεση

. Το βραβείο της Ακαδημίας το 1968 πυροδότησε το ενδιαφέρον των Κερκυραίων λογίων για τον έως τότε λησμονημένο Κοέν. Προφανώς τότε δόθηκε και το όνομά του σ’ ένα δρομάκι της Οβριακής.

Η πλάκα που έχει αναρτηθεί στη Συναγωγή.

Η πλάκα όμως στο σπίτι που κατοικούσε η οικογένεια και που στέκει ερημωμένο στην Οβριακή μπήκε μόνο τον Μάιο του 2010 στο πλαίσιο μιας εβδομάδας εκδηλώσεων οργανωμένων από τον Δήμο Κερκυραίων με την υποστήριξη του Ιδρύματος «Mémoire Albert Cohen» και τη συνεργασία του Συλλόγου Φίλων του Αλμπέρ Κοέν που ιδρύθηκε την ίδια εποχή στην Κέρκυρα.

Αυτή ήταν και η μοναδική φορά που ηγενέτειρά του τίμησε τον συγγραφέα !!!!!!

Αυτή την περίοδο είναι αναφορές μοναξιάς: οι κυριακάτικοι περίπατοι με τη μητέρα του, λόγου χάρη, όπου καλοντυμένοι και οι δύο προσφέρουν μικρές χαρές στον εαυτό τους, αποκομμένοι όμως από το κοινωνικό σύνολο, μόνο παρατηρητές. Η Κεφαλονιά/Κέρκυρα θα συμβολίζει πάντα την κοινότητα, τη συλλογικότητα. και οι Γενναίοι (μυθιστόρημα) είναι πέντε και πάντα αχώριστοι, ενώ ο Σολάλ είναι πάντα μόνος, ακόμη και με τις ερωμένες του.

 Δεκαοχτώ χρονών θα φύγει για νομικές σπουδές στην Ελβετία, όπου θα ζήσει το μεγαλύτερο μέρος του υπόλοιπου βίου του, εγκατεστημένος στη Γενεύη, όπου γρήγορα θα πάρει την ελβετική υπηκοότητα.

Επιλογή ζωής η Ελβετία, η ουδέτερη, η κοσμοπολίτικη, με υψηλό επίπεδο σπουδών και διεθνείς οργανισμούς για να εργαστεί κανείς. Σ’αυτούς θα σταδιοδρομήσει ο Κοέν ως στέλεχος. Πρώτα στο Διεθνές Γραφείο Εργασίας κι αργότε-ρα, μετά τον Πόλεμο, στον Διεθνή Οργανισμό για τους Πρόσφυγες, όπου θα έχει την ευκαιρία να συντάξει αμέσως μετά τον Πόλεμο το περίφημο «προσωρινό διαβατήριο», έγγραφο με το οποίο οι πρόσφυγες μπορούσαν να ταξιδέψουν, και για το οποίο ήταν ιδιαίτερα υπερήφανος. Το διαβατήριο αυτό όχι μόνο διευκόλυνε τη ζωή εκατομμυρίων προσφύγων, αλλά τους έδινε και τη χαμένη τους αξιοπρέπεια, όπως τόνιζε ο ίδιος ο Κοέν, καθώς δεν ήταν ένα «κουρελόχαρτο», αλλά ένα πραγματικό πολυσέλιδο έγγραφο. Ο Κοέν ανδρώνεται στην εποχή που αναδύεται το εβραϊκό έθνος ως ιδέα, δίχως απαραίτητη αγκίστρωση στη θρησκεία.

Στην εποχή επίσης που ανθεί το κίνημα του σιωνισμού, ως μορφή του εβραϊκού εθνικισμού. Ύστερα από τόσα άλλα έθνη που διεκδίκησαν κράτος, και το εβραϊκό έθνος μπαίνει σ’ αυτήν τη διαδικασία. Ο Αλμπέρ Κοέν, λοιπόν, παράλληλα με την εργασία του στο Διεθνές Γραφείο Εργασίας, θα εργαστεί για την πραγμάτωση αυτής της ιδέας .

 

Έργα του

---------------

Belle du Seigneur ( Η Ωραία του Κυρίου) 1968

Το οκτακοσίων σελίδων μυθιστόρημα βραβευμένο με το Μεγάλο Bραβείο Mυθιστορήματος της Γαλλικής Ακαδημίας το 1968, καθιέρωσε τον Κοέν ως έναν μεγάλο των γαλλικών γραμμάτων

 

 

Le livre de ma mère(Το βιβλίο της μητέρας μου) 1954

Το βιβλίο το αφιερωμένο στη μητέρα του μετά τον θάνατό της. Eίναι εργασία πένθους για τη μητέρα και ταυτόχρονα εξιλέωση της ενοχής του άκαρδου γιου. 

 

Ô, vous frères humains

αποτελεί ένα είδος πνευματικής διαθήκης την οποία απευθύνει στους «αντισημίτες αδερφούς του». 

 

Σολάλ 1930

Ο ήρωας αυτός υπάρχει σε όλα  τα γραπτά του.

 

Καρφοχάφτης  Mangeclous, 

…..Το πρώτο πρωινό του Απρίλη του 1936 σκορπούσε τις μυρωμένες του ανάσες στην Κεφαλονιά, ένα ελληνικό νησί. Η μπουγάδα κίτρινη, άσπρη, πράσινη, κόκκινη χόρευε στα σκοινιά στ’ απλωμένα απ’ το ένα σπίτι ίσα με το απέναντι στον στενό Δρομάκο του Χρυσού, που ευώδιαζε απ’ το αγιόκλημα και το θαλασσινό αγιάζι…..

 

«Γενναίων της Γαλλίας» (Valeureux de France) 1969

Η εβραϊκή κοινότητα της Κέρκυρας, ενσαρκωμένη στο πρόσωπο των πέντε θείων του. Τους παραδοσιακούς Κερκυραίους Εβραίους θα ενσαρκώσουν, στο λογοτεχνικό έργο οι φιγούρες των «Γενναίων της Γαλλίας»

……. στερνό αντίο στο γκέτο όπου γεννήθηκα, στο γοητευτικό γκέτο της μάνας μου, και φόρος τιμής στη νεκρή μου μάνα.

------------------------------------------------------------------------------------------------

(1)Odette Varon - Vassard Μεταπτυχιακό πτυχίο Sorbonne University (Paris IV), Ph.D. Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών (ΕΚΠΑ). Ανώτερος Λέκτορας / Σύμβουλος για το μάθημα «Ελληνική Ιστορία» στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο (2001-2017). Διακρίσεις: Ιππότης του Τάγματος των Τεχνών και των Επιστολών, του Γάλλου Υπουργού Πολιτισμού (2006).

(2) Tα Εβραϊκά στην Κέρκυρα το 1891.Τα πριν και τα μετά  http://www.corfu-museum.gr/index.php/el/286-t-1891

(3) Ο Μαρσέλ Πανιόλ (Ομπάν 1895-Παρίσι 1974) υπήρξε γάλλος συγγραφέας, σεναριογράφος, παραγωγός και σκηνοθέτης του κινηματογράφου. Το πρώτο έργο του που ανέβηκε στη σκηνή ήταν "Οι έμποροι της δόξας", Το 1933, οικονομικά ευκατάστατος χάρη στη μεταφορά των έργων του στον κινηματογράφο, ίδρυσε τη δική του εταιρεία παραγωγής και στούντιο, άρχισε να σκηνοθετεί ο ίδιος και συνεργάστηκε με τους σπουδαιότερους ηθοποιούς εκείνης της εποχής σε ηθογραφικές ταινίες μεγάλης λαϊκής απήχησης, διακρινόμενες από σφιχτοδεμένη δομή και ρεαλιστικό διάλογο. Ανάμεσά τους, η "Γυναίκα του Φούρναρη", ταινία που ο Όρσον Ουέλς θεωρούσε μια από τις κορυφαίες ταινίες όλων των εποχών. Το 1946 υπήρξε ο πρώτος κινηματογραφιστής που εκλέχτηκε μέλος της Γαλλικής Ακαδημίας. Από το 1956 και ύστερα, απομακρύνθηκε από το σινεμά και το θέατρο και στράφηκε στη συγγραφή αυτοβιογραφικών έργων με φόντο την αγαπημένη του Προβηγκία.

(4) Μπαρ και Μπατ Μίτσβα Οι τελετές σηματοδοτούν τη μετάβαση στην ενηλικίωση για νέους Εβραίους. Σε ηλικία 13 ετών ένα αγόρι γίνεται Μπαρ Μίτσβα και σε ηλικία 13 ετών ένα κορίτσι γίνεται Μίτ Μίτσα.

Οι τελετές του Μπαρ και του Μπατ Μίτσβα είναι σημαντικές επειδή θεωρούνται ως η εποχή της ενηλικίωσης, όταν ένα παιδί γίνεται ενήλικο.

Μετά από αυτές τις τελετές τα εβραϊκά αγόρια ή κορίτσια γίνονται υπεύθυνα για τη ζωή σύμφωνα με Εβραϊκός νόμος. Σε αυτό το σημείο, κάθε νέος πρέπει να αποδεχτεί το νόμο και τις υποχρεώσεις του, να συμμετέχει πλήρως στις υπηρεσίες τουσυναγωγήκαι δώστε ένα καλό παράδειγμα για τους άλλους. 

 

Ιωάννης Μαυρομάτης εκ Κερκύρας

Ιωάννης Μαυρομάτης εκ Κερκύρας

Το πιο σημαντικό υλικό γραφής της αρχαιότητας, που απέκτησε και τη μεγαλύτερη σημασία μέσα στα χρόνια, ήταν ο πάπυρος. Ο πάπυρος προέρχονταν από το φυτό πάπυρος ή χάρτης, όπως ονομάζονταν από τους Έλληνες. Ο κώδικας αποτελεί τύπο συλλογής χειρογράφων από πάπυροπεργαμηνή ή χαρτί, στερεωμένων σε ένα σώμα με τη μορφή βιβλίου, που ήταν σε χρήση κυρίως πριν από την εφεύρεση της τυπογραφίας.

Οι κώδικες σώθηκαν από τους αντιγραφείς στο διάστημα των αιώνων προσφέροντας στην ανθρωπότητα τις σκέψεις των αρχαίων φιλοσόφων αλλά και των θρησκευτικών κανόνων. Τα αρχαία συγγράμματα είχαν φυσικούς εχθρούς όπως τη φωτιά, την υγρασία και το χώμα. Προφανώς κατέγραψαν τα λόγια τους σε φθαρτά υλικά. Τι συνέβη στα πρωτότυπα συγγράμματα; Αυτά πλέον δεν υπάρχουν.

Εφόσον δεν υπάρχουν πια τα πρωτότυπα κείμενα, τότε πώς επέζησαν τα λόγια των συγγραφέων ως τις ημέρες μας; Λίγο καιρό αφότου γράφτηκαν τα πρωτότυπα κείμενα, άρχισε η παραγωγή αντιγράφων γραμμένων στο χέρι. Τα αντίγραφα, όμως, καταγράφτηκαν κι αυτά πάνω σε φθαρτά υλικά. Τελικά, και αυτά χρειάστηκε να αντικατασταθούν από άλλα αντίγραφα γραμμένα στο χέρι. Όταν τα πρωτότυπα κείμενα έπαψαν να υπάρχουν, αυτά τα αντίγραφα αποτέλεσαν τη βάση για μελλοντικά χειρόγραφα.

Η αντιγραφή ήταν μια διαδικασία που συνεχίστηκε επί πολλούς αιώνες. Μήπως άλλαξαν σημαντικά τα κείμενα εξαιτίας των λαθών που έκαναν οι αντιγραφείς στο πέρασμα των αιώνων;

Οι επαγγελματίες αντιγραφείς ήταν πολύ αφοσιωμένοι.[i] Είχαν βαθιά ευλάβεια για τις λέξεις που αντέγραφαν. Ήταν επίσης σχολαστικοί. Αυτοί υπολόγιζαν ποια είναι η μεσαία περίοδος του κάθε βιβλίου και πόσες φορές απαντάται το κάθε γράμμα της  αλφαβήτου σε ολόκληρες τις γραφές.

Έτσι, οι επιδέξιοι αντιγραφείς χρησιμοποίησαν πολυάριθμα βοηθήματα για να διασταυρώνεται η ακρίβεια. Έφτασαν μέχρι του σημείου να μετράνε, όχι μόνο τις λέξεις που αντέγραφαν, αλλά και τα γράμματα επίσης.  Αυτή η επιμελημένη προσπάθεια διασφάλιζε υψηλό επίπεδο ακρίβειας.

Θα ακολουθήσουμε την διαδρομή, στη διάρκεια του χρόνου, ενός αρχαίου κειμένου. Κατά τη διάρκεια της ζωής του, ο Συρακούσιος μαθηματικός και μηχανικός Αρχιμήδης (πέθανε περίπου το 212 π.Χ.) έκανε το έργο του γνωστό μέσω αλληλογραφίας  στους μαθηματικούς στην Αλεξάνδρεια. Ο Κτησίβιος ο Αλεξανδρεύς (285-222 π.Χ.) [ii] ήταν μαθητής του Αρχιμήδη και μεγάλος μαθηματικός, μηχανικός και εφευρέτης της αρχαίας Ελλάδας, αφήνοντας τις γνώσεις του στον  Φίλωνα τον  Βυζάντιο που ήταν μαθητής του Κτησίβιου, και υπήρξε κι αυτός από τους σημαντικότερους μαθηματικούς και μηχανικούς της Ελληνιστικής περιόδου. Ο Φίλων θεωρείται ο ενδιάμεσος κρίκος μεταξύ του Αρχιμήδη, του Κτησιβίου και του Ήρωνα του Αλεξανδρέως( 25 π.χ. – 45 μ.χ.).. Είναι σχεδόν βέβαιο ότι ο τελευταίος είχε υπόψη του τη Μηχανική Σύνταξη του Φίλωνα, στην οποία ενδεχομένως βάσισε τις μελέτες του. Στο έργο του Πνευματικά (πνεῦμα = πνοή ανέμου, κινούμενος αέρας) ο Ήρων, αφού αφιερώνει το -σημαντικό από θεωρητική άποψη- προοίμιο για να πραγματευθεί τη φύση του κενού, περιγράφει κατόπιν ογδόντα μηχανικά συστήματα.

Μεταξύ 1548- 1554 ο Ιωάννης Μαυρομάτης αρχίζει να αντιγράφει τα «Πνευματικά» του Ήρωνα τα οποία βρίσκονται μέχρι και  σήμερα στην Biblioteca Angelica - Roma

Τόπος αντιγραφής: Ρώμη. Τελείωσε η αντιγραφή στη Φλωρεντία στις 16 Μαΐου 1554

Στα Πνευματικά Α και Β,περιγράφεται αναλυτικότερα,  η λειτουργία η απεικόνιση  της αιολόσφαιρας (η πρώτη ατμομηχανή).

Η Αιολόσφαιρα, [i]ήταν μία συσκευή που κινούνταν με τη δύναμη του ατμού. Υπήρξε ο πρόδρομος της εφεύρεσης της ατμομηχανής. Η αιολόσφαιρα είναι μια μικρή κοίλη σφαίρα τοποθετημένη πάνω από ένα κλειστό λέβητα με τον οποίο επικοινωνεί με στρόφιγγες. Ο διοχετευόμενος ατμός βγαίνει υπό πίεση, και κινεί τη σφαίρα κυκλικά.. Η ατμομηχανή που κατασκεύασε ο Τόμας Σέιβερι το 1698 για την άντληση νερού είναι η πρώτη μηχανή του είδους που κατασκευάστηκε για πρακτικές εφαρμογές.

Ο κώδικας περιλαμβάνει και σχεδιαγράμματα των  εφευρέσεων του.

Η Βενετική Δημοκρατία ήταν ένα ζωτικής σημασίας εμπορικό κέντρο για εξαγορές χειρογράφων που ακόμα έφταναν από την Ανατολή. Υπήρχε έντονη εμπορική ροή και πολλοί Βενετοί πατριώτες είχαν ελληνικά χειρόγραφα με την ευκαιρία να τ΄ αποκτήσουν στα ταξίδια τους αλλά υπήρχαν κι έλληνες που μετέφεραν και πουλούσαν τα χειρόγραφα αυτά.   

Πολλοί ήταν οι Κερκυραίοι αντιγραφείς όπου μετέφεραν, μεταξύ άλλων, τις σκέψεις των αρχαίων ελλήνων στη δύση. Οι Αντώνιος Έπαρχος, Νικόλαος  Σοφιανός, Νίκανδρος Νούκιος, Ματθαίος Δεβάρης, Πέτρος Αρκούδιος, κ.λ.π  άριστοι γνώστες της ελληνικής γλώσσας παρέδωσαν με πίστη τα ελληνικά κείμενα, βάζοντας ένα θεμέλιο  στον αναγεννησιακό ουμανισμό [i] ένα ρεύμα πνευματικό,(1400-1650) που στόχευε στην πολιτιστική και εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του θεοφοβικού μοντέλου που επικρατούσε ως τότε. Χαρακτηρίζεται από την επιστροφή στα αρχαία κείμενα, ως ένα μοντέλο ζωής, γραφής και σκέψης.

Ένας Κερκυραίος αντιγραφέας που ολίγο έχει αναφερθεί είναι και ο Ιωάννης Μαυρομάτης με τον οποίο θα ασχοληθούμε  στην παρούσα μελέτη.

Το μόνο στοιχείο για την Κερκυραϊκή του καταγωγή είναι η υπογραφή του ιδίου και η δημοσίευση τις 2.11.1811 του «Ερμή του λόγιου».

Τέλος είληφε το παρόν βιβλίον δια χειρός εμού Ιωάννου Μαυρομμάτου του εκ Κερκύρας, κατά μήνα Δεκέμβριον αφνέ από Χριστού γεννήσεως…..

Δυστυχώς δεν μπορέσαμε να εντοπίσουμε άλλα στοιχεία της Κερκυραϊκής του καταγωγής παρά μόνο την υπογραφή του στην οποία πάντα τονίζει την καταγωγή του. Πιστεύουμε ότι θα ήταν  απαραίτητη μια περαιτέρω έρευνα. Στην μελέτη αυτή θα ασχοληθούμε με το μεγάλο έργο που άφησε.

Τα σίγουρα στοιχεία της επιτυχίας του ήταν η άριστη γνώση της Ελληνικής γλώσσας , της Λατινικής, η καλλιγραφία του και η πνευματική του σχέση με τα φιλοσοφικά και θρησκευτικά κείμενα . Δεν είναι τυχαίο ότι από τους ελληνικούς κώδικες του Βατικανού ο μεγάλος αριθμός αυτών έχει αντιγραφεί από τον Ιωάννη Μαυρομάτη.  

Σίγουρα δημιούργησε το δεύτερο ήμισυ του 16ου αιώνα.  

Ο  Diego Hurtado de Mendoza ( 1504 -1576)ήταν ισπανός ποιητής, διπλωμάτης, συγγραφέας, αριστοκράτης, πρεσβευτής, ιστορικός και συλλέκτης ελληνικών κωδίκων. Η απόκτηση ελληνικών κειμένων υποτίθεται ότι προϋπέθετε  την εκμάθηση της γλώσσας. Δεν μπορούμε να αποκλείσουμε ότι σπούδασε, όπως αναφέρεται, ελληνικά στη Σαλαμάνκα. Ορισμένες εκδόσεις θα μπορούσαν να αγοραστούν στη Βενετία από το 1539, όπου η εργασία του Μεντόζα ήταν να εκπροσωπεί εκεί τον αυτοκράτορα Κάρλο V.

Το έργο του Mendoza για τη δημιουργία μιας μεγάλης βιβλιοθήκης,   αποτελεί τώρα την πιο πολύτιμη ελληνική συλλογή στην Ισπανία και σε οποιαδήποτε άλλη ισπανική,  ιταλική και παγκόσμια βιβλιοθήκη.

Κύριοι αντιγραφείς των ελληνικών κειμένων του Μεντόζα ήταν ο Ιωάννης Μαυρομάτης και ο Πέτρος Καραμπάνκας

Μερικά από τα έργα του Μαυρομάτη που εντοπίσαμε στη Εθνική Βιβλιοθήκη της Ισπανίας είναι:

[Commentarius in Platonis Gorgiam, Alcibiadem, Phaedonem et Philebum] / Olympiodorus philosophus

1553

BIBLIOTECA NACIONAL DE ESPAÑA

Aristóteles. Metafísica - Comentarios
Manuscritos

1549[Roma?]

 

 

BIBLIOTECA NACIONAL DE ESPAÑA

 

[Myriobiblon sive Bibliotheca].. Pars prima / Photius

 

Copia de Juan Maurómata de Corfú en 1552

 

BIBLIOTECA NACIONAL DE ESPAÑA

Myriobiblon sive Bibliotheca].. Pars secunda / Photius

Autor

Focio, Patriarca de Constantinopla
Arístides, Elio - autor

Copia de Juan Maurómata de Corfú en 1552

 

 

BIBLIOTECA NACIONAL DE ESPAÑA

[Commentarius in octo prophetas minores]

Cirilo -  Manuscrito -  1548?

 

BIBLIOTECA NACIONAL DE ESPAÑA

Ιαμβλίχου Χαλκιδέως λόγοι περί πυθαγόρου ευρέσεως

BIBLIOTECA NACIONAL DE ESPAÑA

 

Πίναξ αρίστη, της δε της βίβλου λόγοι του εν αγίοις και μακαρίου προ εμού Κυρίλλου παλλαδήου, κατά παύσιν και απόκρισιν

 

BIBLIOTECA NACIONAL DE ESPAÑA

 

Σχόλια  εις το μείζον άλφα της μετά τα φυσικά …..Γενόμενα υπό Ασκληπιού από φωνής αμμωνίου του Ερμείου

 

BIBLIOTECA NACIONAL DE ESPAÑA

[Opera varia]

1553

 

 

BIBLIOTECA NACIONAL DE ESPAÑA

 

Η μεγάλη συσσώρευση όλων των ελληνικών αυτών κειμένων  δήλωνε ότι η Ελλάδα ήταν μεν υπόδουλη, αλλά,  ήταν έντονα παρούσα στην Ευρώπη η οποία ζητούσε τα γραπτά της και τις φιλοσοφικές ιδέες της ! Κράτησαν λοιπόν, ουσιαστικό στοιχείο, οι μεταφραστές την γλώσσα, και την έννοια του έθνους ζωντανή.

Μεγάλη είναι η συλλογή των αντιγραμμένων ελληνικών εγγράφων από τον Ιωάννη Μαυρομάτη στην Βιβλιοθήκη του Βατικανού.

Παρουσιάζονται καταλογογραφημένα  όπου μπορεί ο καθένας να τα βρει και να τα διαβάσει από την :

BIBLIOTECA APOSTOLICA VATICANA

https://opac.vatlib.it/mss/search?k_v=Ioannes%20Mauromates&k_f=0&sm=os&p=1

BIBLIOGRAPHIC REFERENCES:

Cataldi Palau, Annaclara Il copista Ioannes Mauromates, In I manoscritti greci tra riflessione e dibattito. Atti del V Colloquio Internazionale di Paleografia Greca (Cremona 4-10 ott. 1998), 2000

 

 Οtt.gr.69,

Ott.gr.72,

Ott.gr.74,

Ott.gr.90,

  1. Ott.gr.91,
  1. Ott.gr.104,,
  2. Ott.gr.117,
  3. Ott.gr.150,
  4. Ott.gr.172,
  5. Ott.gr.173,
  6. Ott.gr.191,

 

  1. Ott.gr.193,
  2. Ott.gr.194,

Ott.gr.215,

  1. Ott.gr.219,
  2. Ott.gr.253
  3. Ott.gr.266,
  4. Ott.gr.269,
  5. Ott.gr.270,
  6. Ott.gr.271,
  7. Ott.gr.273,
  8. Ott.gr.276,
  9. Ott.gr.309,
  10. Ott.gr 339
  11. Ott.gr.357
  12. Ott.gr.379,
  13. Ott.gr.382,
  14. Ott.gr.41_0007_fa_0001r_m
    1. Arch Bibl.11
    2. Ott.gr.35
    3. Ott.gr.70
    4. Ott.gr.384
    5. Vat.gr.240
    6. Vat.gr.322
    7. :Vat.gr.1060
      1. Vat.gr.1444
    8. Vat.gr.1665
    9. Vat.gr.1902
    10. Vat.gr.1908
    11. Vat.gr.1949
    12. Vat.gr.2124
    13. Vat.gr.2275
    14. Vat.gr.2367
    15. Vat.gr.1226
    16. 1.      

      2.      Vat.gr.1236

      3.      Vat.gr.1247

      4.      Vat.gr.1264

      5.      Vat.gr.1272

      6.      Vat.gr.1422-1457

      7.      

      8.      Vat.gr.1429

      9.      Vat.gr.1505

      10.                         Vat.gr.1662

      11.                         Vat.gr.1776

      12.                         Vat.gr.1786

      13.                         Vat.gr.1800

      14.                         Vat.gr.1862

      15.                         Vat.gr.1905

      16.                         Vat.gr.1918

      17.                         Vat.gr.2644

      18.                        Ott.gr.35

      19.                         Ott.gr.70

      20.                         Ott.gr.446

      21.                         

      22.                         Vat.gr.1236

      23.                         Vat.gr.1247

      24.                         Vat.gr.1264

      25.                         Vat.gr.1272

      26.                         Vat.gr.1422-1457

      27.                         

      28.                         Vat.gr.1429

      29.                         Vat.gr.1505

      30.                         Vat.gr.1662

      31.                         

      32.                         Vat.gr.1776

      33.                         Vat.gr.1786

      34.                         Vat.gr.1800

      35.                         Vat.gr.1862

      36.                         Vat.gr.1905

      37.                         Vat.gr.1918

      38.                         Vat.gr.2644

      39.                        Ott.gr.35

      40.                        Ott.gr.446

      41.                         Pal.gr.300

      42.                         Pal.gr.303

      43.                         Pal.gr.309

      44.                         Reg.gr.171

      45.                         Urb.gr.73

      46.                         Vat.gr.201

      47.                         Vat.gr.220

      48.                         Vat.gr.301

      49.                         Vat.gr.388

      50.                         Vat.gr.590

      51.                         Vat.gr.608

      52.                         Vat.gr.623

      53.                         Vat.gr.834

      54.                         Vat.gr.838

      55.                         Vat.gr.1037

      56.                         Vat.gr.1185

      57.                         Vat.gr.1218

      98 Urb.gr 71

       

    17. Σε όλες τις μεγάλες βιβλιοθήκες του κόσμου υπάρχουν κώδικες με αντίγραφα από τον Ιωάννη Μαυρομάτη. Μετά τον 16ο αιώνα δεν βρήκαμε έργα δικά του.

    18.  

      Xρονολογίες.

      Το 1541 αντιγράφει για τον Μεντόζα. Στην Βενετία υπογράφει αντίγραφα τα έτη  1541, 1542 και 1543. Το 1548 και 1550 τον συναντάμε στη Ρώμη όπου δύο χειρόγραφα που μεταγράφονται από αυτόν  φέρουν αυτήν την ημερομηνία.  To 1554 αντιγράφει στην Φλωρεντία.Το 1555 αντιγράφει στην Μπολόνια τις ιστορίες του Ιωάννη Κατακουζηνού.\

    19. Ημερομηνίες εγγραφής των πιο κάτω χειρογράφων:[i]

      1541              Λεξικόν των νομικών βιβλίων

      26.1.1542     Φλάβιος Ιωσήφ

      1543             Φώτιος

      1545 Ιαν.      Γεώργιος Θαυματουργός: Προσφυγικός 

                               του Οριγένη

      17.1.1547    Ήρων ο Αλεξανδρεύς

      17.3.1548    Δίδυμος: μέτρα μαρμάρων και παντοίων ξύλων

      29.3.1548     Ιαμβλίχου: λόγος προτρεπτικός εις φιλοσοφίαn

      5 6                  Ιαμβλίχου: H αίρεση του Πυθαγόρα

      17.10.1548   Σχόλια και μεταφυσική του Αριστοτέλη

      12.12.1548       «         «          «               «            «

      26.2.1549      H αίρεση του Αριστοτέλη – Ιεροκλή: Εις τα των Πυθαγορείων χρυσά έπη

      4.7.1549        Οδηγίες και μεταφυσική του Αριστοτέλη.

      1.11.1549      Eπί του έκτου εμπειρικά

      26.1.1550      Πρόκλος από τον Παρμενίδη

      1552 Ιαν.        Ιω.Δαμασκηνού: βιος Ισιδώρου του     φιλοσόφου

      3.2.1553         Ολυμπιόδορος από τον Πλάτων

      16.5.1554       Σχόλια του Ησαΐα

      15.2.1555       Ιωάννη Κατακουζηνού ιστοριών

      30.5.1555       «               «                    «

      1559                Γρηγορίου του Θεολόγου: λόγοι μετά της εξηγήσεως

      22.11.1565      Κύριλλου Αλεξανδρινoύ:ομιλίαι εορταστικαί 

      .

      Η δημιουργία μιας πλούσιας και σπάνιας βιβλιοθήκης τον 16ο αι. έδινε ιδιαίτερο κύρος στο, ιδιοκτήτη με αποτέλεσμα τον ανταγωνισμό μεταξύ των συλλεκτών που ξόδευαν πολλά χρήματα γι’ αυτό.

    20.  


       

      [i] Die griechischen Schreiber des Mittelalters und der Renaissance by Vogel, Marie,Gardthausen, V. (victor) 1843-1928 σελ. 177-178

 

[i]  «Ουμανισμός», Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας, Γ. Μπαμπινιώτη, Β΄ Έκδοση

 

[i] Héron d’Alexandrie, Pneumatica ; Corpus Hermeticum ; Ocellus Lucanus, De universi Natura 

https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10509612q/f93.item

 

 

[i] Πώς Επέζησε το Βιβλίο; Ένα Βιβλίο για Όλους τους Ανθρώπους. https://wol.jw.org/el/wol/d/r11/lp-g/1101997024#h=1

 

[ii] ΕΛΑΜ  https://elamcy.com/iron-o-aleksandrefs/

 

H Κερκυραϊκή οικογένεια Βορδώνη στην Τεργέστη

                                                                                    H Κερκυραϊκή οικογένεια Βορδώνη στην Τεργέστη

Η  Ελληνική παροικία  της Τεργέστης γεννήθηκε από την μετανάστευση Ελλήνων στην  Αυστριακή Τεργέστη. Η κοινότητα δημιουργήθηκε κι αναπτύχθηκε χάρη στην ύπαρξη καταρχήν ενός μικρού  πυρήνα . Η μετανάστευση  άρχισε στα μέσα του 18ου αι.  Ο Κάρολος Στ’ και η Μαρία Θηρεσία θέλησαν να προωθήσουν την Τεργέστη σε ρόλο ανταγωνιστή της Βενετίας και να καταστήσουν το λιμάνι της ως το κατεξοχήν επίνειό τους στη Μεσόγειο, ενώνοντας έτσι βαθμιαία την Αδριατική με τις χώρες στην Βόρεια θάλασσα.  Το 1786, δυο χρόνια μετά την έγκριση των πρώτων διατάξεων και τη δημιουργία  της Τεργέστης σαν ελεύθερο λιμάνι , επέτρεψαν τη δημιουργία ενός οικονομικού θαύματος και ευημερίας, με τους Έλληνες να παίζουν πρωταγωνιστικό ρόλο στο θαλασσεμπόριο, στις ναυτασφαλίσεις και τις τραπεζικές εργασίες. Το ίδιο  έτος δημιουργήθηκε και το τελικό καταστατικό με τον τίτλο : «Καταστατικό της ελληνικής κοινότητας κι αδελφότητας».

Παράλληλα έντονη ήταν και η πολιτιστική παρουσία της ελληνικής παροικίας, η οποία άφησε το στίγμα της με τα διάφορα μέγαρα των ελλήνων μεγαλεμπόρων που κοσμoύσαν την πόλη: ανάμεσά τους oι Καρτσιώτης, Οικονόμου, Στρατής, Ράλλης και ο  μεγάλος συλλέκτης έργων τέχνης Ιωάννης Σκαραμαγκάς. 

Στην καθημερινή τους ζωή οι 'Eλληνες τεργεστίνοι έμποροι, μεγαλέμποροι και γενικότερα αστοί, μετέχουν σε "πολυεθνικές" οργανώσεις, όπως η τεκτονική στοά που  λειτουργούσε στην πόλη ήδη από το 1774, περνούν τον ελεύθερο χρόνο τους σαν τους άλλους αστούς, κάνοντας περιπάτους, διαβάζοντας, παίρνοντας μέρος σε λογοτεχνικές συζητήσεις, δείπνα και χορούς. Ακόμη βελτιώνουν τα ιταλικά τους και εντρυφούν στους τρόπους "καλής συμπεριφοράς". Παράλληλα όμως συχνάζουν στα ελληνικά καφενεία της πόλης, προπάντων στο περίφημο "Caffe Greco" στην πλατεία της Borsa για να καπνίσουν το ναργιλέ ή τις πίπες τους και να συζητήσουν με ομοεθνείς και συντοπίτες μετρώντας τις χάντρες των κομπολογιών τους. Ακόμη επισκέπτονται το "Casino Greco", είδος εντευκτηρίου των Ελλήνων και κέντρο εορτών και διασκεδάσεων.[i]

 

Ο  Λ ε ο ν ά ρ δ ο ς  Β ο ρ δ ώ ν η ς του Πέτρου γεννήθηκε στην Κέρκυρα στις 2 Ιουλίου 1748 Μεγάλωσε στο νησί κι έγινε αξιωματικός του Ναυτικού της Βενετίας.  Κινούμενος από  την αγάπη του στην ιατρική επιστήμη ,εγκατέλειψε τη ναυτική του σταδιοδρομία και πήγε  για πρακτική κλινική άσκηση ,  στο στρατιωτικό νοσοκομείο της Κέρκυρας. Στη συνέχεια πήγε στο πανεπιστήμιο της Πάδοβα όπου από  την 1η Μαΐου του 1768 εξειδικεύτηκε στη χειρουργική  και στις 29 Αυγούστου 1772 έλαβε διδακτορικό στη φιλοσοφία και την ιατρική. Από εκεί τον συναντάμε στη Σκαρντόνα και στο Σιμπένικο της Δαλματίας όπου εξάσκησε την ειδικότητά του  αποκτώντας μεγάλη φήμη . Οι Έλληνες αλλά και οι  Ιλλυριοί (Σέρβοι)  που κατοικούσαν στην Τεργέστη τον έφεραν το 1778 (1782) με την οικογένεια του σε αυτό το νέο λιμάνι για την άσκηση του επαγγέλματος μέχρι το θάνατό του για 33 χρόνια. Γυναίκα του ήταν η Paolina Giova. Απέκτησε τρία παιδιά , τον Πέτρο, Ιωάννη και Σπυρίδωνα. Ο Ιωάννης γεννήθηκε στη Σκαρντόνα τις 2 Νοεμβρίου 1768.[ii]  Με βάση αυτή την ημερομηνία και στηριζόμενοι στο έθιμο ότι ο πρωτότοκος γιος παίρνει το όνομα του παππού  μεγαλύτερος πρέπει να ήταν ο Πέτρος. Για την ηλικία του Σπυρίδωνα δεν έχουμε κάποια πληροφορία. 

Το δίπλωμα της Πάντοβα, σύμφωνα με τους νόμους της Αυστρίας, δεν αρκούσε  για  να του επιτραπεί να ασκήσει το επάγγελμα του ιατρού στην Τεργέστη. Ο  Βορδώνης , με την επιείκεια του μονάρχη της Αυστρίας, στις 14 Νοεμβρίου 1780 λαμβάνει το δικαίωμα να δικαιολογήσει τις μέχρι τότε ιατρικές σπουδές του περνώντας το 1781 στο πανεπιστήμιο της  Βιέννης. Μετά από δύο αυστηρές εξετάσεις στις 17 Αυγούστου του ιδίου  έτους στο πανεπιστήμιο,  έγινε δεκτός στην πρακτική της ιατρικής. Άρχισε να ασκεί το  επάγγελμα του γιατρού με διάταγμα του αρχηγού του κράτους την 12η Σεπτεμβρίου 1781.

Η Τεργέστη μπορεί να θεωρηθεί ως η πατρίδα της φήμης και της τύχης του και όπως είναι  φυσικό το μέρος που μεγάλωσαν τα παιδιά του. Ο Δρ Λεονάρδος Βορδώνης  έμαθε και διάβαζε τους Έλληνες γιατρούς από την εποχή της Κέρκυρας.

 «Μεταξύ των Ελλήνων, ο πρώτος μαθητής του Ιπποκράτη είναι ο γνωστός Λεονάρντο Βορντόνι, ο οποίος εγκαινίασε, ιατρική παράδοση σε τέσσερις γενιές [iii]»

 Ήταν ο πρώτος Έλληνας γιατρός στην Τεργέστη. Συμμετείχε σε έναν αριθμό λογοτεχνικών εταιρειών και είχε την τιμή να είναι από  το 1793  μέλος της Accademia degli Arcadi-Sonciaci in Trieste[iv].

 Από την 1η Μαρτίου 1810 ήταν μέλος της ιατρικής κοινωνίας της Βενετίας  και στις 12 Δεκεμβρίου  της ίδιας χρονιάς, ως αλλοδαπός ανταποκριτής της ιατρικής κοινωνίας του Παρισιού  με δίπλωμα από τον κοσμήτορα Arnaul ελεγκτή συμβουλίου( Intendente generale delle finanze per Trieste e Gorizia).

Το 1788 ιδρύθηκε το πρώτο νοσοκομείο της Ελληνικής παροικίας με 10 κλίνες, το οποίο στεγάστηκε σε κάποιο από  τα κοντινά κτίρια  του κοινοτικού  μεγάρου. Για την συντήρηση του η κοινότητα διατηρούσε χωριστό ταμείο, αναθέτοντας  σε κοινοτικό γιατρό τη φροντίδα και την φαρμακευτική  περίθαλψη των ασθενών. Δύο χρόνια αργότερα το 1790,προκειμένου την καλύτερη λειτουργία  του, αποφασίστηκε να εκλέγονται δυο ομογενείς υπεύθυνοι για το νοσοκομείο και τη συγκέντρωση χρημάτων μέσω εράνων. Στο νοσοκομείο αυτό εργάστηκαν εξέχοντες γιατροί. Ξεχωριστή περίπτωση αποτελούν ο Λεονάρδος Βορδώνης και ο γιος του Ιωάννης.

Υπήρξε  μέλος της  ιατρικής επιτροπής για την επαρχία της Τεργέστης και είχε μεγάλη φήμη για τις φιλανθρωπίες και τις διδαχές του.

  Κατά τα πρότυπα άλλων σύγχρονων  εταιρειών, ιδρύθηκε το 1810 στην Τεργέστη η οποία την περίοδο εκείνη βρισκόταν υπό γαλλική κατοχή,

 ο φιλολογικός και καλλιτεχνικός Σύλλογος" Societa Cabinetto di

Minerva", πού υφίσταται ως σήμερα. Τα μέλη του, εκλεκτά πάντοτε πρόσωπα της τεργεστίνικης κοινωνίας, ασχολούνταν με φιλολογικές μελέτες, ενώ σε τακτά διαστήματα οργάνωναν συναντήσεις στις οποίες δίνονταν και διαλέξεις . Εκεί ο Λεονάρδος Βορδώνης ανέπτυξε την μελέτη του «Πάνω από τις προδιάθετες αιτίες των σωματικών δεινών, του ανθρώπου» (Βιέννη, 2 Σεπτεμβρίου 1815).

Στα μέλη της ανήκαν  ο Έλληνας υποπρόξενος της Ρωσίας Κάρλος Πελεγκρίνης και οι γιατροί Λεονάρδος και Ιωάννης Βορδώνης. Ο Ιωάννης Βορδώνης, λόγω των σχέσεών του με τις δυνάμεις κατοχής, διορίστηκε ως Direttore Censors του Συλλόγου των πρώτο χρόνο της λειτουργίας του. Στη συνέχεια, μέλη της εταιρείας υπήρξαν  ο  Σπυρίδων Βορδώνης και η σύζυγός και πολύ γνωστή ποιήτρια Τερέζα.     

O Leonardo ήταν από τα πρώτα μέλη της πρώτης  μασονικής στοάς  «Alla Concordia» στην οποία εντάχθηκε τον Απρίλιο του 1787 κι αργότερα και οι τρεις γιοι του. Επίσης όλοι εντάχθηκαν στο πολιτικό κίνημα των «Βοναπαρτιστών».[v]  Οι τίτλοι που του δίδονται στην βιβλιογραφία είναι: γιατρός, δόκτωρ, καθηγητής, καθηγητής ιατρικής και της ελληνικής λογοτεχνίας κ.α.

Από τη μεγάλη του εμπειρία στην ιατρική έγραψε και δημοσίευσε το (1808)   ένα εξαιρετικό βιβλίο με τον τίτλο “SAGGIO DI UN METODO PER FORMARE DEI BUONI MEDICI PROPOSTO DA LEONARDO VORDONI PADOVA”

εικ.1

 

εικ. 2

To βιβλίο  αυτό παρουσιάζει και προτείνει μια μέθοδο προστασίας από τις ασθένειες, με βάση  τον αριθμό του ιατρικού προσωπικού και των μέσων που πρέπει να διαθέτει ένας γιατρός. Όπως διακρίνουμε από την φωτογραφία (Εικ.2)  χρησιμοποιεί για τους ισχυρισμούς του τα ελληνικά κείμενα των αρχαίων ελλήνων ιατρών.

Μια εκτενή  αναφορά στο βιβλίο αυτό γίνεται από τον «Ερμή τον Λόγιο» την 1η Οκτωβρίου 1812.Εκείνο που  εντυπωσιάζει  ιδιαίτερα είναι το ποιος είναι ο λόγος που έχει  γραφτεί το σύγγραμμα αυτό .Ο Vordoni απαιτεί , την ενημέρωση της πανεπιστημιακής διδασκαλίας της ιατρικής και ζητά να γίνουν νόμοι για την καλύτερη ιατρική και φαρμακευτική φροντίδα του λαού, τονίζοντας παράλληλα την αξία του πραγματικού γιατρού, επικρίνοντας τους τσαρλατάνους.

Άλλα  έργα του:

1)Dissertatio inauguralis de Ictero Vienna 1781 Αυτό εκδόθηκε με την ευκαιρία του χρίσματος του ως γιατρού. 2) Dissertatio de vermibus Vienna 1781 3) Difesa medico criminale di un contadino accusato di avere strozzata sua madre Si trova nel nuovo giornale della più recente letteratura Tομo III  του περιοδικού Ιl medico chirurgica d Europa Milano 1792 4 ) Alcune opinioni sulla peste si trovano nell opera inglese intitolata An account of the principal Lazaretos of Europe with various papers relative to the plague by John Howard FRS the second edition London 1791 Johson pag 33 e nell opera francese De la peste ou epoques memorables de ce fléau et les moyens de sen preserver par JG Gapon Paris an VIII in 8 o Lavilette Tome II p 124 5.)Programma de sedibus et causis morborum per analysim indagatis Si trova nel predetto Journal n CLXXVIII juin 1811 p 232[i]

ΜΗ ΔΗΜΟΣΙΕΥΜΕΝΑ ΕΡΓΑ

 6 )1 Methodus observandi in medicina etc opustriginta annorum Quest opera è d immenso volume 7 2 )Della semplicità nel medicare le ferite8) 3 Leonardi Vordoni corcynensis medicinae doctoris Vindobonensis libellus singularis de methodo aegrotos lue venerea affectos inunctione mercuriali per extinctionem dicta tractandi etc 9) 4 Riflessioni sui mali che portano al popolo le censure che si fanno ai medici 11 5 Consultazioni mediche medico chirurgiche e medico legali 2 a 7[i]

 

H εκτίμηση που είχε ο γιατρός από την κοινότητα αλλά και όλη την Τεργέστη ήταν πολύ μεγάλη.  Ο Ούγκο Φώσκολος σε επιστολή του προς τον γιο του γιατρού, Σπυρίδωνα σημειώνει: 

…..σας ευχαριστώ ακόμη περισσότερο να μου δώσετε την ευκαιρία να υπενθυμίσω στον κ. Vordoni τον πατέρα σας την ευγνωμοσύνη μου. Στην πρώιμη νεολαία μου απειλήθηκα από το θάνατο και την τύφλωση και για να συντηρήσω την οικογένειά μου η φροντίδα του κ. Vordoni στάλθηκε από τον ουρανό και μπορώ μόνο να αγαπήσω το γιο  ενός τέτοιου ευεργέτη ….5 Ιουνίου 1803

Υποψιαζόμαστε ότι  υπήρχε μία επαφή του γιατρού Λεονάρδου Βορδώνη  και με την Ιονική Ακαδημία, στηριζόμενοι στην άποψη του Έμμ. Ν. Φραγκίσκου[i]η οποία αναφέρει:

Η στάση του Κοραή απέναντι στην Ιονική 'Ακαδημία, το ίδρυμα που συνέδεσε την ιστορία του με την ολιγόχρονη κατοχή της Κέρκυρας, από τους αυτοκρατορικούς γάλλους (1807-1814)……Ή δυσπιστία για το ίδρυμα είχε κυριαρχήσει επάνω σ' ολόκληρο τον κόσμο του Κοραή. Μιλώντας εκείνο τον καιρό για το σύγγραμμα κάποιου τεργεστίνου γιατρού φοβάται «μην έχει και αυτός της Ιονίου 'Ακαδημίας τα διανοήματα» .Ο γιατρός αυτός εικάζεται πώς ήταν o Λεονάρδος Βορδόνης και το σύγγραμμα του το «Saggio per formare de buoni medici» (1808). Εάν θεωρήσουμε την άποψη αυτή σωστή τότε μπορούμε να πούμε  ότι α)το βιβλίο γράφτηκε το 1808 και β)την καλή σχέση του γιατρού με τους Γάλλους του Βοναπάρτη οι οποίοι τότε κατείχαν την Κέρκυρα.

Τις 7 Μαΐου 1809 ο Ναπολέων καταλαμβάνει για τρίτη φορά την Τεργέστη. Η οικογένεια Βορδώνη ήταν φιλικά διακείμενη στον Βοναπάρτη εξ ου και οπαδοί του “βοναπαρτισμού”.
Η γαλλική κυριαρχία  σηματοδότησε επίσης την επιστροφή (σύντομη) του Τεκτονισμού και την ίδρυση νέας γαλλικής στοάς, η οποία είχε τεθεί υπό την αιγίδα της Μεγάλης Ανατολής της Γαλλίας, με τον διακριτικό τίτλο La Vedovella .

Τις 13 Οκτωβρίου 1813 οι Αυστριακοί ανακαταλαμβάνουν την Τεργέστη και όπως ήταν φυσικό έγινε πιο στενός ο έλεγχος των εθελοντών που αγωνίστηκαν υπέρ των Γάλλων για εθνικό, κοινωνικό, πολιτικό ή θρησκευτικό ιδεώδες. Κύρια ύποπτοι ήταν οι παλιοί μασόνοι όπως ο Leonardo Vordoni κ.α.

  Ο Λεονάρδος Βορδώνης εκτός την ιατρική ασχολήθηκε  και με την επιστήμη της φυσικής κάνοντας μάλιστα και πειράματα αστροφυσικής. Από τον Raicich Fabio δημοσιεύτηκε το βιβλίο : Η καταγραφή της στάθμης της θάλασσας του Leonardo Vordoni στην Τεργέστη (1782-1794) Γράφει:

Το σύνολο δεδομένων περιλαμβάνει παρατηρήσεις σχετικά με τα ανώμαλα ύψη στάθμης της θάλασσας που έγιναν από το 1782 έως το 1794 από τον γιατρό Leonardo Vordoni στην Τεργέστη της Ιταλίας, αλλά εκείνες τις εποχές υπό την αυστριακή κυριαρχία. Οι χρονολογικές σειρές ξεκινούν την 1η Ιανουαρίου 1782 και τελειώνουν στις 12 Οκτωβρίου 1794. Οι παρατηρήσεις έγιναν δύο φορές την ημέρα έως τον Ιούνιο του 1791 και πιο συχνά μετά.. Τα δεδομένα ψηφιοποιήθηκαν από τα πρωτότυπα χειρόγραφα έγγραφα και ελέγχθηκαν με βάση την ποιότητα όσο το δυνατόν περισσότερο.

Από τη μελέτη των χειρογράφων του εξήχθη ο πίνακας:

Ο Δρ Leonardo Vordoni, με μια ζωή γεμάτη δράση, γνώση και σοφία, πέθανε στην Τεργέστη στις 29 Νοεμβρίου 1813 σε ηλικία 84 ετών. Άφησε ένα όμορφο θεμέλιο για να υψωθεί ένας πύργος διαδόχων, τριών γιατρών και αξιοσέβαστων ανθρώπων στην κοινωνία της Τεργέστης. Απαγγέλθηκαν επικήδειοι από τον ισραηλινό γιατρό Benedetto Frizzi κι από τον γιατρό ANTONIO LORENZITTI στο «cabinetto της Minerva». Ο κ. Costantino Asazio, καθηγητής Φιλολογίας στο πανεπιστήμιο της Κέρκυρας, συνέθεσε το 1814 ένα κομψό ειδυλλιακό κείμενο  με τον τίτλο «Αναγραφή εις μνήμην του αοιδίμου Ιατροφιλόσοφου Λεονάρδου Βορδόνου».

Β ο ρ δ ώ ν η ς  Ι ω ά ν ν η ς

 Γεννήθηκε τις 2 Νοεμβρίου 1768.Γονείς του ήταν ο γιατρός Λεονάρδος Βορδώνης και η Paolina Giova.  Ο πατέρας σε πολύ νεαρή ηλικία  τον τοποθέτησε στο τότε διάσημο ινστιτούτο του ηγούμενου Maffioletti στη Βενετία.[i] Εκεί έζησε την πρώτη περιπετειώδη εποχή της ζωής του. Έλαβε την έγκριση του πατέρα του να συνεχίσει τις ιατρικές σπουδές του στο φημισμένο πανεπιστήμιο της Παβίας. Στις 14 Μαΐου 1791 παίρνει το δίπλωμα της ιατρικής και της φιλοσοφίας όπως συνηθίζονταν  την εποχή εκείνη. Είχε την επιθυμία να επιστρέψει κάτι που τελικά το έπραξε, στην Τεργέστη.  Άνθρωπος κι επιστήμονας επιμελούμενος , σοβαρός, εύγλωττος, αδιάφορος και ενδιαφερόμενος, βαθύς, υπάκουος, με πολιτική σκέψη, ήταν κάποια από τα στοιχεία που κληρονόμησε από τον πατέρα του.  

 Το 1786, δημιουργήθηκε το καταστατικό με τίτλο : «Καταστατικό της ελληνικής κοινότητας κι αδελφότητας». Πετύχαμε προνόμια στους Έλληνες για να εγκατασταθούν στην Τεργέστη, έλεγε ο πρόεδρος Ιωάννης Βορδώνης μιλώντας στη γενική συνέλευση του 1827 και προσέθετε: Και αξίζει να λεχθεί ότι ο ναός τού Αγίου Σπυρίδωνος ήταν από τα πρώτα κτίρια της νέας πόλης. Αξιόλογος έγινε ο αριθμός των ελληνικών καταστημάτων και κατοικιών σε αυτήν, που χρησίμευσαν κι ως παράδειγμα και κίνητρο σε άλλους διαφόρων Εθνικοτήτων οι οποίοι και αυτοί εγκατέστησαν την αληθινή εποχή ακμής της εμπορικής δραστηριότητας της Τεργέστης.

Στις φράσεις αυτές τονίζεται συνοπτικά  η συμμετοχή των Ελλήνων στη γενικότερη ανάπτυξη της πόλης. Η ομάδα των "δυστυχισμένων" Ελλήνων του 1754, σύμφωνα με την άποψη και το χαρακτηρισμό του βενετού προξένου, είχε δώσει τη θέση της, στους κεφαλαιούχους του τέλους του 18ου και των αρχών του 19ου αι. [ii]  Το 1809 αναλαμβάνει Πρόεδρος ( Βουλευτηρίου)[iii] της Ελληνικής Κοινότητας της Τεργέστης. Το δωδεκαμελές Βουλευτήριο (Καπιτόλιο) εκλεγόταν κάθε 2 χρόνια από την Γενική Συνέλευση των ελληνικών μελών. Αξιοσημείωτη είναι η παραμονή  του γιατρού Ιωάννη Βορδώνη στο αξίωμα αυτό για μια εικοσαετία (1809-1830)  σε μια περίοδο κρίσιμη για την  ζωή της κοινότητας (τρίτη γαλλική κατοχή της Τεργέστης, Ελληνική Επανάσταση, αλλά και η οικονομική κρίση την ίδια περίοδο).Εκλέγονταν, συνήθως κατά παράβαση  του Καταστατικού, "δι ανατάσεως", εφόσον συμφωνούσαν όλοι για το πρόσωπο του.[iv] 

Τον Νοέμβριο του 1809  ο Δρ. Vordoni μαζί με το δικηγόρο Giambattista Rosmini, το Βαρόνο Αντόνιο Πασκοτίνι, γραμματέα του Μαγίστρου και τον έμπορο Treves , παρέδωσε την ελεύθερη πόλη της Τεργέστης  στον Μ. Ναπολέοντα. Η κατάληψη της Τεργέστης από τους Γάλλους έφερε τους  Έλληνες σε πολλές σκέψεις. Τότε  ο  Ιωάννης Βορδώνης και οι σύνεδροι υποπτευόμενοι ότι ένεκα της επικείμενης μεταβολής ίσως επιβληθούν βαρείς φόροι κι αλλάξουν τα όσα νόμιμα είχαν αποκτηθεί, αποφάσισαν να συστήσουν αποφυγή κάθε πρόκλησης μέχρι να παγιωθεί  νέα κατάσταση. Αποφασίστηκε δε και η αναβολή της Γενικής συνέλευσης. Οι εκπρόσωποι των Ελλήνων αποδέχθηκαν ομόφωνα την πρόταση αυτή, ζητώντας ταυτόχρονα από την Προεδρία να συνεχίσει να λειτουργεί  στα καθήκοντά της. Σε αυτήν την επιθυμία, η Προεδρία, βαθιά συγκινημένη από τη βεβαίωση αυτής της γενναιόδωρης εμπιστοσύνης, ευχαρίστησε τους εκπροσώπους ολόψυχα, διασφαλίζοντας και υποσχόμενη ότι θα την δικαιολογούσαν ενδεχομένως σε κάθε περίσταση.  Είχε   τον ζήλο να στηρίξει την κοινή διάθεση των αδελφών. Για την όλη παρακολούθηση της τήρησης των υποσχέσεων εκλέχθηκαν οι Λεονάρδος Βορδώνης, Κυριάκος Κετράρος, Λουκάς Κανέλλος και Δημήτριος Καρτσώτης.

Θα πρέπει εδώ να δούμε την πολιτική δραστηριότητα της κοινότητας, από την κρίσιμη χρονιά του 1809 και μετά, όταν για τρίτη φορά οι Γάλλοι κατέλαβαν την Τεργέστη. Θα σταθούμε στη σύμπραξη ή όχι των Ελλήνων της Τεργέστης με τις γαλλικές δυνάμεις κατοχής και την επίδραση των νέων καταστάσεων στη διαμόρφωση της επαναστατικής ιδεολογίας τους. Έτσι, η εγκατάσταση των Γάλλων  ανέτρεπε για τέσσερα χρόνια την οικονομική ζωή και παράλληλα ο Ναπολέοντας συλλάμβανε για εκφοβισμό πλούσιους Τεργεστίνους  ανάμεσα τους κι Έλληνες , προκειμένου να πετύχει καταβολή της νέας  υπέρογκης οικονομικής αποζημίωσης που ήθελε.Η κοινότητα ,πάντως, οφείλει σε μεγάλο βαθμό την επιβίωση της στην προεδρία του Ιωάννη Βορδώνη ,που φαίνεται ότι διαπνεόταν από φιλογαλλικές ιδέες.[v] Κατάφερε το 1809 να γίνει καγκελάριος της Υγείας, αλλά κι ένας εκ των βοηθών του Δημοτικού Δικαστή τις 13 Ιανουαρίου 1812.Ως καγκελάριος της υγείας, δημοσίευσε έναν κανονισμό που κατέχει μια  θέση μεταξύ των πιο δημοσιευμένων  κωδίκων. Από το 1810, διορίστηκε Γενικός Γραμματέας του Υγειονομείου της Τεργέστης, όχι ίσως μόνο για τις φιλογαλλικές του θέσεις αλλά και λόγω της σεβαστής από όλους προσωπικότητάς του.  Ανέλαβε και τη θέση του διευθυντή του Ανωτάτου Νοσοκομείου της Τεργέστης.Ο  Ιωάννης Βορδώνης απέδειξε καθ΄ όλη τη διάρκεια της ζωής του την αφοσίωση στο Γένος των Ελλήνων. Είχε έναν οξυμένο νου ώστε προς όφελος της Κοινότητας να ισορροπεί μεταξύ της Κυβέρνησης και του Βουλευτηρίου. Είναι γεγονός ότι δεν κυρώνονταν  ποτέ η εκλογή του στη θέση του προέδρου της κοινότητας από την αυστριακή κυβέρνηση, ενώ παράλληλα οι αιτήσεις του για την απαλλαγή του από το βάρος της ευθύνης του Προέδρου δεν έγιναν δεκτές από την κοινότητα. Μέσα από τις πιο κρίσιμες υποθέσεις που διαχειρίστηκε ήταν κι αυτή με τους πρόσφυγες που κατέφυγαν στην Τεργέστη κατά την ελληνική επανάσταση. Από το 1821 έως το 1824 οι πρόσφυγες ανήλθαν σε 3.000. Στην Τεργέστη συγκεντρώθηκαν Έλληνες από το Μαυροβούνιο, τη Ρουμανία, Μολδοβλαχία την Πέστη κι αλλού. Είχαν κατορθώσει να διαφύγουν τον αυστριακό κλοιό και να φτάσουν στην Τεργέστη ρακένδυτοι αλλά με την αποφασιστικότητα να συνεχίσουν, ώστε να ενωθούν με τους συναγωνιστές συμπατριώτες τους στην Ελλάδα. Προέρχονταν από τη Σμύρνη, Χίο, Μυτιλήνη, Κωνσταντινούπολη, Σίφνο, Κέα, Μακεδονία, Κοζάνη, Χιμάρα, τα Ιωάννινα, τα Σάλωνα αλλά κι από άλλα μέρη.[vi]Επιπλέον του πιο πάνω αριθμού αφίχθηκε και η πολυάριθμη στρατιά του Υψηλάντη από τη Βλαχία, με σκοπό να φύγει για να πολεμήσει στην Ελλάδα. Οι Έλληνες πρόσφυγες ζητούσαν από την ελληνική κοινότητα της Τεργέστης να εγγυηθεί γι' αυτούς στην αστυνομία για την προσωρινή έστω παραμονή τους στην πόλη, όπως απαιτούσε ο αυστριακός νόμος και τη μεσολάβησή της για την έκδοση της άδειας που θα τους επέτρεπε να συνεχίσουν το ταξίδι τους . Η κοινότητα κινήθηκε με ενθουσιασμό, με την πρωτοβουλία των επιτρόπων της Ιωάννη Βορδώνη, Ελευθερίου Μ. Οικονόμου και Φραγκίσκου Καπέλλου. Η αποτελεσματικότητα των ενεργειών με διάταγμα της 30 Ιουλίου 1821 που διαβιβάστηκε στην αστυνομία της Τεργέστης στις 11 Αύγουστου 1821, περιόρισε την παραμονή τους  απαγορεύοντας ρητά σε Έλληνες πού είχαν πάρει μέρος στην Επανάσταση να διέρχονται ή να μένουν στο αυστριακό έδαφος και φυσικά να αναχωρούν για την Ελλάδα. Συνέπεια αυτού του διατάγματος ήταν η αναγκαστική μετακίνηση (19 Αύγουστου) στην Ελλάδα.[vii]  Επίσης η κοινότητα κατάφερε να περιθάλψει αυτούς και να τους προσφέρει τα προς το ζην. Με αίτηση της  και με την προσωπική  επιρροή του γιατρού και Προέδρου της κοινότητας Ιωάννη Βορδώνη, δόθηκε η άδεια να εισάγονται δωρεάν ομογενείς φτωχοί ασθενείς στο νοσοκομείο της Τεργέστης.[viii] Tο οικονομικό πρόβλημα που ανέκυψε με το κύμα προσφύγων, συζητήθηκε τον Αύγουστο του 1822 από το Capitolio, που θα αποφάσιζε τη συνέχιση της βοήθειας της κοινότητας προς τους πρόσφυγες ή τη διακοπή κάθε ενίσχυσης, γεγονός πού θα προκαλούσε την επέμβαση της Αυστριακής κρατικής διοίκησης· Με πρόταση του Ιωάννη Βορδώνη, για λόγους φιλανθρωπίας προκρίθηκε να συνεχιστούν οι ενισχύσεις, αλλά μόνο μέχρι τον Απρίλιο του 1823.Τελικά αποφασίστηκε (21 Νοεμβρίου 1822)πλούσιοι ομογενείς να δανείσουν άτοκα ή να συνεισφέρουν χρήματα για το σκοπό αυτό στο κοινοτικό ταμείο. Ο πρόεδρος με οιαδήποτε θυσία πρότεινε την είσπραξη του 1/1000 των εσόδων των εμπορικών εταιρειών και αύξηση της εισφοράς των αδελφών, αναλόγως την τάξη του καθενός. [ix]Με μεγάλη αυστηρότητα πέτυχε την είσπραξη του "εκκλησιαστικού δικαιώματος", συνέστησε δε εκούσιες εισφορές. Το 1836  η κοινότητα είχε και πάλι ανθηρή οικονομία.

 Στην Τεργέστη υπήρχαν δύο ορθόδοξοι ναοί οι οποίοι ανήκαν στην ελληνική κοινότητα. Ο Άγιος Νικόλαος και η Αγία Τριάδα. Ο ένας, αυτός του Αγίου Νικολάου κτίστηκε το 1787.Μέχρι το 1818 η διακόσμηση του δεν είχε γίνει. Τότε ο Ιωάννης Βορδώνης ψήφισε τον παρά των αδελφών έρανο, προκειμένου να ξεκινήσει  ο καλλωπισμός του. Για το τελείωμα μέσα κι έξω, συγκέντρωσε επί πλέον 24.000 φιορίνια από τους αδελφούς, με υπογραφές. Στην συνέχεια συντάχθηκε κανονισμός που προέβλεπε τη σωστή διοίκηση, την οικονομική διαχείριση της εκκλησίας,  τον διορισμό των ιερέων, αλλά και την φροντίδα των αδύναμων και απόρων.

 Ένα από τα έργα του επίσης, ήταν και η δημιουργία  νέου κοιμητηρίου μιας και οι μέχρι τότε χώροι  κρίθηκαν από τον ίδιο ακατάλληλοι για την ταφή των Ελλήνων. Επιδίωξε και πέτυχε από την Κυβέρνηση την παραχώρηση οικοπέδου. Με εισήγησή του, ημέρα έναρξης ταφής ορίστηκε  η 1η Ιανουαρίου 1830.

Σημαντική μέριμνα της αδελφότητας ήταν  και η σύσταση ελληνικού σχολείου. Τα πρώτα χρόνια  η διδασκαλία  γίνονταν από τους Έλληνες ιερωμένους της Κοινότητας. Υπήρξαν κάποια κληροδοτήματα και δωρεές για το σκοπό της ίδρυσης του. Το 1808 ο Βορδώνης ως βουλευτής  έκανε πρόταση για την σύσταση επιτροπείας με σκοπό  την σχολική μεταβολή και αναδιοργάνωση της μόρφωσης  αλλά και την πρόοδο των διδασκομένων. Όντως επί της προεδρίας του προσκλήθηκαν αναγνωρισμένοι Έλληνες δάσκαλοι. Μερικοί από αυτούς ήταν: ο Ηπειρώτης Κωνσταντίνος Ασώπιος, μετέπειτα καθηγητής της Ιόνιας Ακαδημίας και του πανεπιστημίου Αθηνών, ο ηπειρώτης λόγιος Χριστόφορος Φιλήτας, ο λόγιος κι αρχιμανδρίτης Ιγνάντιος Σκαλιώρας, ο Κρητικός δάσκαλος και ιερέας Μιχαήλ Αποστολίδης, που αργότερα έγινε καθηγητής Θεολογίας του πανεπιστημίου Αθηνών και το 1861 αρχιεπίσκοπος Αθηνών. Ο Ανδρέας Μουστοξύδης ήταν σύμβουλός του. Ο Βορδώνης θεωρούσε αποστολή του να κρατήσει υψηλά τη θέση της ελληνικής παιδείας στους νέους της κοινότητας. Κατά τη διάρκεια της συνεδρίασης του βουλευτηρίου τις 12 Μαΐου 1822 στην οποία εγκρίθηκε η νέα ρύθμιση του σχολείου για τα αγόρια, ζήτησε από την επιτροπή που είχε καταρτίσει τον κανονισμό, να προετοιμάσει παρόμοιο σχολείο θηλέων. Στην σχολή αυτή εκπαιδεύτηκαν κορίτσια από το 1830 έως το 1890

 

"Πρόεδρος του Γένους"

[i]

Στις 26 Μαΐου 1832 εγκρίθηκε το κοινωνικό συμβόλαιο της ασφαλιστικής Εταιρίας «Assicurazioni Generali Austro-Italiche» που υπογράφηκε την 1η Δεκεμβρίου 1831. Η εταιρεία είχε κεφάλαιο 200.000 φιορινιών διαιρούμενο σε 200 μετοχές αξίας 1.000 φιορινιών εκάστης……. Και πάλι μεταξύ των πολυάριθμων μετόχων από όλες τις περιοχές της Ευρώπης, βρίσκουμε τους Ιωάννη Ράλλη, Δημήτριο Καρτσιότη, Αλέξιο Πάρη, Ιωάνν Βορδώνη, Ιωάννη Σκαραμαγκά.

Την δημόσια εκτίμηση της συμπεριφοράς του Βορδώνη στις πολλές και δύσκολες συνθήκες, επιβεβαιώνει η εμπιστοσύνη του δικού του έθνους. Εκτίμηση που επεκτείνεται και σε όλη την περιοχή του Veneto.

Ένα παράδειγμα είναι αυτό  της κοντέσας Elisa Bonaparte αδελφή του Ναπολέοντα η οποία ζούσε σε ένα μέγαρο εξόριστη από το 1814 στη Τεργέστη. Σε μια τέτοια εκλεπτυσμένη κατοικία, ευγενείς και διανοούμενοι όπως ο Count Domenico Rossetti, ο κυβερνήτης της ελληνικής παροικίας Giovanni Vordoni, ο προσωπικός της γιατρός Andrea Gobbi, ο πρόεδρος του Εμπορικού Δικαστηρίου Venceslao Panzera, ο βαρόνος Giovanni Guglielmo Sartorio και ορισμένοι επισκέπτες ήταν οι κοντινοί της άνθρωποι [ii]

Οι κοινωνικές συγκεντρώσεις την εποχή εκείνη γίνονταν σε Λέσχες, Καζίνα, Σαλόνια κ.λ.π.  Την πνευματική κίνηση των μελών της ελληνικής παροικίας συμπλήρωνε η συμμετοχή τους, σε μικρό βέβαια βαθμό, σε Φιλολογικούς συλλόγους της Τεργέστης. Κατά τα πρότυπα άλλων σύγχρονων  λεσχών, ιδρύθηκε, όπως είδη αναφέραμε, το 1810 στην Τεργέστη, ενώ μάλιστα βρισκόταν υπό γαλλική κατοχή, ο φιλολογικός και καλλιτεχνικός Σύλλογος" Societa Cabinetto di Minerva", που υφίσταται ως σήμερα. Τα μέλη του, εκλεκτά πάντοτε πρόσωπα της τεργεστίνικης κοινωνίας, ασχολούνταν με φιλολογικές μελέτες, ενώ σε τακτά διαστήματα οργάνωναν συναντήσεις στις οποίες δίνονταν και διαλέξεις. Στα μέλη της ανήκαν ο 'Έλληνας υποπρόξενος της Ρωσίας Κάρλος Πελεγκρίνης και οι γιατροί Λεονάρδος και Ιωάννης Βορδώνης. Η πολιτιστική κληρονομιά που κληροδοτήθηκε από τους κατοίκους της Ελληνικής κοινότητας έδωσε ζωηρότητα στην ιταλική κουλτούρα της πόλης .Ο Ιωάννης Βορδώνης, ακριβώς λόγω των σχέσεών του με τις δυνάμεις κατοχής, διορίστηκε ως Direttore Censors του Συλλόγου τον πρώτο χρόνο της λειτουργίας του. Στη συνέχεια, μέλη της εταιρείας υπήρξαν η Τερέζα Βορδώνη και ο Σπυρίδων Βορδώνης

Ο γιατρός Βορδώνης ήταν μέλος όλων των λεσχών και της μασονικής στοάς όπως κι ο πατέρας του Λεονάρδος. Αναφέρουμε δύο διαλέξεις του στην Societa Cabinetto di Minerva «Σχετικά με την πρόοδο του ανθρώπινου πνεύματος στα σχολεία στην Ευρώπη» και «Για την προέλευση και την πρόοδο της βοτανικής.»

Δημοτικό δάσος "VORDONI" Ο Giovanni Vordoni, ιατρός και φυσιοδίφης (Scardona / Skradin, Δαλματία, 02.11.1768 - Τεργέστη, 22.05.1830) ήταν λάτρης της τοπικής χλωρίδας όπως είναι σαφές από το βοτανολόγιο του. Υπάρχουν πολυάριθμα φυτά, κυρίως σπάνια, που ο ίδιος συνέλεξε γύρω από την πόλη (S. Andrea, Barcola-Cedas). Άφησε επίσης μια πολύτιμη συλλογή από βότανα , τα οποία μπήκαν στο τότε πολιτικό Μουσείο Φυσικών Επιστημών της Τεργέστης. Το Δημοτικό δάσος "VORDONI" αρχικά επεκτάθηκε για 4391 τετραγωνικά μέτρα .Ήταν τεχνητά αναδασωμένο με μαύρο πεύκο το 1859.[iii]

 Πολιτικά υποστήριζε τον Βοναπαρτισμό.

Ο Ιωάννης Βορδώνης είχε μεγάλο κύρος στην πλειονότητα της κοινότητας της Τεργέστης. Τον εξαίρουν  για τις ιδιότητες του πνεύματος και της καρδιάς, τον τεράστιο πολιτισμό του, την φιλανθρωπία του,  την πειστική ευγλωττία που τον διέκρινε, καθώς και την ασυνήθιστη γοητεία που ασκούσε πάνω σε εκείνους που τον πλησίασαν. Η τόσο μεγάλη εκτίμηση κατακτήθηκε όχι μόνο από τους συμπατριώτες του, αλλά ακόμη και εκείνη της κυβέρνησης , απαραίτητη για τη θέση και την επιτυχία του ως Διοικητή του Έθνους. Έπαψε να ζει στην Τεργέστη στις 22 Μαΐου τού 1830.

Σπυρίδων Βορδώνης

Ασχολήθηκε με τη Διοίκηση. Οι θέσεις που κατείχε ήταν: 1808 επικεφαλής τμήματος Καγκελαρίας του νομού του Tagliamento, 1817 Καγκελάριος στο San Bonifacio και ως Επίτροπος στην Chioggia, Διευθυντής του Censo [i] στη Βενετία και από το 1822 επίτροπος στη Βερόνα.

Ασχολήθηκε και με επενδύσεις. Ήταν μέτοχος στην ασφαλιστική εταιρεία Nuovi Assicuratori που ιδρύθηκε το 1807 και παρέμεινε ενεργή μέχρι το 1855.

Παντρεύτηκε μια από τις πιο διακεκριμένες ποιήτριες της Ιταλίας.

Η TERESA ALBERELLI VΟRDONI  γεννήθηκε στη Βερόνα. Ήταν πολύ καλλιεργημένο άτομο και αφιερώθηκε στην ποίηση από τη νιότη της. Στη Βενετία παντρεύτηκε δεκαπέντε ετών τον Spiridione Vordoni. Έζησε για περίπου τρία χρόνια με τον σύζυγό της σε μια βίλα στην περιοχή της Βερόνα, αφιερώνοντας τον εαυτό της με πάθος στη μελέτη της γλώσσας.

Πέτρος Βορδώνης

Ασχολήθηκε με το εμπόριο. Βρίσκεται εγγεγραμμένος στο Εμπορικό Δικαστήριο και το Προξενείο Θαλάσσης της Τεργέστης στα έτη 1824-1830. Πήρε την άδεια του επίσημου μεσίτη στο χρηματιστήριο (Borsa) της Τεργέστης.  

Εμφανίζεται ως συνταξιούχος υπολοχαγός και νομαρχιακός επίτροπος στο νηπιαγωγείο του Campobasso.

 

Το Σεπτέμβριο 1815 η Αυστριακή κυβέρνηση ζήτησε από τις μυστικές υπηρεσίες πληροφορίες  για την οικογένεια.

 

Βιέννη, 2 Σεπτεμβρίου 1815

Hager a Cattanei                                                                                                                                  

"Ο Peter Vordoni, υποτιθέμενος ως πρώην χρηματιστής στην Τεργέστη, ζήτησε δουλειά στο τοπικό χρηματιστήριο. Μας νοιάζει πολύ για το χαρακτήρα και τις δράσεις αυτού του ανθρώπου, ιδιαίτερα τη συμπεριφορά του κατά τις εχθρικές εισβολές το 1805 και το 1809 και αργότερα κατά τη διάρκεια της γαλλικής κυβέρνησης. Για να λάβω αξιόπιστες πληροφορίες, σας ζητώ να ρωτήσετε για αυτόν και να με ενημερώσετε το συντομότερο δυνατόν, ειδικά για το γεγονός ότι ο Πέτρο Βορντόνι και οι αδελφοί του στη Λιουμπλιάνα και στην Τεργέστη υποτίθεται ότι εργάζονται για τη γαλλική κυβέρνηση.

Η απάντηση ήρθε σε λίγες μέρες

Hager a Cattanei        Trieste 27/9/1815    

Αμέσως μετά τη λήψη της επιστολής από την Εξοχότητά σας, προσπάθησα να ανακαλύψω περισσότερα για το χαρακτήρα και τις πράξεις του πρώην χρηματιστή της περιφέρειας Τεργέστης Πέτρο Βορντόνι, ιδιαίτερα για τη συμπεριφορά του κατά τις εχθρικές εισβολές το 1805 και 1809, στη συνέχεια κατά τη γαλλική κυριαρχία μέσα  από τα μυστικά ή δημόσια αστυνομικά αρχεία εναντίον του ή εναντίον των δύο αδελφών του, το γιατρό Ιωάννη και το Σπυρίδωνα Βορντόνι. Δεν βρήκα ότι έκανε τίποτα μειονεκτικό. Είναι γνωστό ότι στην αρχή της Γαλλικής Επανάστασης, αλλά και όταν ιδρύθηκε η Ιταλική Δημοκρατία, όπως και πολλοί άλλοι, αυτοί οι τρεις αδελφοί ήταν αφιερωμένοι στην ιδέα της επανάστασης και, όπως ήταν συνηθισμένο στους νέους τότε, να συναισθάνονται τις γαλλικές ιδέες. Αυτό δεν έγινε με την πρόθεση να πάρουν τις πλευρές ή την έλλειψη σεβασμού προς τα άλλα έθνη, αλλά, μόνο λόγω της νεανικής ακμής, όπως το είδαν αργότερα, και δεν πρέπει να συγχέονται  με την απόρριψη του αρχηγού της αστυνομίας της Σαρδηνίας το 1806, και συγκεκριμένα ο Πέτρο Βορντόνι επέστρεψε στη σεμνότητα.

Έκτοτε, για τους δύο αδελφούς, τον  Ιωάννη και  Πέτρο Βορντόνι, δεν ακούγεται τίποτα κακό για την ηθική και πολιτική φύση τους. Ο γιατρός Ιωάννης εκπλήρωσε τη θέση του Ιατρικού Καγκελαρίου, που του ανατέθηκε από τους Γάλλους με μεγάλη αξιοπρέπεια, επιδεξιότητα και σεμνότητα ,κερδίζοντας το σεβασμό των συμπολιτών του

Ο Σπυρίδων Βορντόνι εγκατέλειψε την Τεργέστη το 1806, έφυγε στην Ιταλία και προσχώρησε στη γαλλο-ιταλική διοίκηση, όπου επέστρεψε στην Τεργέστη το 1809 ως γραμματέας του Ιταλού υπουργού Σκοπόλι λόγω των περιστάσεων του πολέμου ταξιδεύοντας στις επαρχίες προκειμένου  να φροντίσει τις ζημίες που προκάλεσαν τα αυστριακά στρατεύματα από την εισβολή τους και τις τυχερές πολεμικές τους καταστάσεις το 1809. Αυτός ο Σπυρίδων Βορντόνι λέγεται ότι είναι ακόμα στο Τρεβίζο, άγνωστος στον κλάδο της βιομηχανίας. Και οι δύο αδελφοί, ο Δρ Σπυρίδων και ιδιαίτερα ο Πέτρος Βορντόνι, συμπεριφέρθηκαν κατά τρόπο ομαλό και ήρεμο κατά την τελευταία εισβολή το 1809 και κατά τη διάρκεια της γαλλικής κυριαρχίας μέχρι την ολοκλήρωση της ειρήνης και ο Πέτρος έδειξε ήδη την αποστροφή του στη γαλλική κυβέρνηση όταν, επαρχίες στη Γαλλία αποφάσισε να εγκαταλείψει την πατρίδα του και να μεταναστεύσει στην Αυστρία. Σχετικά με την ηθική και πολιτική συμπεριφορά του κατά τη διάρκεια της παραμονής του στη Βιέννη από το 1810 έως σήμερα. Η διεύθυνση της αυτοκρατορικής αστυνομίας μπορεί να παράσχει πληροφορίες.

Παρεμπιπτόντως, αφού έχω αξιόπιστες πληροφορίες, μπορώ να πω με βεβαιότητα ότι ούτε ο Πέτρο Βορντόνι ούτε τα δύο αδέλφια του δεν έχουν μείνει ποτέ στο Laibach (σημαίνει Λιουμπλιάνα, τώρα πρωτεύουσα της Σλοβενίας) και δεν έχουν πραγματοποιήσει καμία υπηρεσία για τη γαλλική κυβέρνηση.

 

 Η Κερκυραϊκή οικογένεια Βορδώνη έδειξε την ικανότητά της στα γράμματα, αποδεικνύοντας παράλληλα την έντονη Ελληνικότητά της.  Για τη προσφορά της οικογένειας  η Ελλάδα πρέπει να αισθάνεται υπερήφανη . Ήταν μια δεμένη οικογένεια όπως αποδεικνύεται από τα τρία σονέτα που έγραψε η  TERESA ALBERELLI VΟRDONI . Ένα από αυτά είναι αφιερωμένο στον σύζυγο της Σπυρίδωνα και από ένα στους κουνιάδους της Ιωάννη και Πέτρο. Πρέπει να σημειωθεί ότι και απόγονοι συνέχισαν τη καλή παράδοση αυτών. Ήταν ιδιαίτερα αξιόλογα άτομα όπως δύο γιατροί κ.λ.π

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

 

[i] Ο όρος αυτός χρησιμοποιείται κυρίως σε σχέση με τις εθνικές απογραφές πληθυσμού και στέγασης.

 

[i] Πρόεδρος του Γένους: Ερμής ο λόγιος 20.10.1819

[ii] IIIquitrieste Silvio Rutteri, Trieste, Spunti del suo passato, Borsatti Ed., Ts. 1950

[iii] «Alpinismo Triestino» Ιούλιος-Αύγουστος 2016 Νο 156

 

[i] Gian Maria Maffioletti (1740-1803) - ιδρυτής και διευθυντής της Σχολής Ναυπηγικής, με τον Simone Stratico (1733-1824), Έδρευε στο Ναύσταθμο τα Βενετίας και ήταν μια μοναδική σχολή  σε όλη την Ευρώπη του 18ου και 19ου αιώνα

 

[ii] ΙΙΙΚΑΤΣΙΑΡΔΗ-HERING ΟΛΓΑ Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΑΡΟΙΚΙΑ ΤΗΣ ΤΕΡΓΕΣΤΗΣ, 1751-1830

 

[iii] Το Capitolo ή Consulta (Καπίτολο ή Βουλευτήριο) αποτελούσε το βουλευτικό σώμα Ο αριθμός των μελών, του ορίστηκε στα 12 με  πρόβλεψη να φτάσει μέχρι τα 24 σε περίπτωση πού θα αύξανε ό αριθμός των 'Αδελφών

[iv] ΚΑΤΣΙΑΡΔΗ-HERING ΟΛΓΑ Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΑΡΟΙΚΙΑ ΤΗΣ ΤΕΡΓΕΣΤΗΣ, 1751-1830           

 

[v] ΙΙΙΚΑΤΣΙΑΡΔΗ-HERING ΟΛΓΑ ο.π.

 

[vi] ΙΙΙΚΑΤΣΙΑΡΔΗ-HERING ΟΛΓΑ ο.π

 

[vii] ΙΙΙΚΑΤΣΙΑΡΔΗ-HERING ΟΛΓΑ ο.π.

 

[viii] ΙΙΙΚΑΤΣΙΑΡΔΗ-HERING ΟΛΓΑ Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΑΡΟΙΚΙΑ ΤΗΣ ΤΕΡΓΕΣΤΗΣ, 1751-1830  Το 1788 έγινε η ίδρυση του πρώτου Νοσοκομείου της Ελληνικής Κοινότητας Για την αποδοτικότερη λειτουργία του από το 1790 ξεκίνησαν να εκλέγονται δυο ομογενείς υπεύθυνοι για το νοσοκομείο και τη συγκέντρωση εράνων Στο νοσοκομείο εργάστηκαν εξέχοντες γιατροί. Ξεχωριστή περίπτωση αποτελούν ο Λεονάρδος Βορδώνης και ο γιός του Ιωάννης.

 

[ix] Ο διαχωρισμός των Ορθόδοξων ομογενών της κοινότητας της Τεργέστης προέβλεπε  τέσσερις τάξεις. Σε κάθε τάξη αντιστοιχούσε διαφορετικό ύψος ετήσιας συνδρομής και διαφορετικός βαθμός συμμετοχής στην διοίκηση της κοινότητας.

 

[i] eJournals 1965: Έμμ. Ν. Φραγκίσκος, Ο ΚΟΡΑΗΣ ΚΑΙ Η ΙΟΝΙΚΗ ΑΚΑΔΗΜΙΑ σελ.198

 

 

[i] Biografia degli uomini distinti dell'Istria del canonico σελ 226

 

 

[i] The New Annual Register: Or General Repository of History ..., Τόμος 54

Ο κ. Leonardo Vordoni στην Τεργέστη, ο οποίος δημοσίευσε πρόσφατα μια καλή κατάταξη της materia medica, έχει κυκλοφορήσει ένα ενημερωτικό δελτίο για ένα έργο που πρόκειται να προχωρήσει με συνδρομή με τίτλο De Sedibus et Causis Morborum ανά αναλυτική διερεύνηση. Από τη φύση του ενημερωτικού δελτίου και του γνωστού τα ταλέντα του Δρ Vordoni υπόσχεται να είναι έργο άξιο για τη  Clinique Chirurgicale ou Mémoires et Observations de Chirurgie Clinique & c Clinica Chirurgica

 

 

[i] Παροικιακός Ελληνισμός Συνήθειες και νοοτροπίες των Ελλήνων της Ιταλίας http://www.ime.gr/projects/migration/15-19/gr/v2/italia4.html

 

[ii] DISCORSI UDITI DEL DOTT ANTONIO LORENZITTI Lorenzutti gave a funeral oration for Dr Giovanni Vordoni in Trieste 1859 TRIESTE Tip Pagani σελ.12

 

[iii] Barbara Coslovich :Ruggero Rovan e la scultura a Trieste nel primo Novecento ALESSANDRO MANUSSI 1910 Iscrizioni: R. Rovan  σελ 100

 

[iv] Η Ακαδημία Arcadia είναι μια λογοτεχνική ακαδημία που ιδρύθηκε στη Ρώμη στις 5 Οκτωβρίου 1690 Η Ακαδημία θεωρείται όχι μόνο ως μια απλή σχολή σκέψης, αλλά ως ένα πραγματικό λογοτεχνικό κίνημα που αναπτύχθηκε και εξαπλώθηκε σε όλη την Ιταλία καθόλη τη διάρκεια του δέκατου όγδοου αιώνα, 

 

[v] Βοναπαρτισμός πολιτικό φαινόμενο κατά το οποίο η εξουσία συγκεντρώνεται σε ένα πρόσωπο που έχει τη λαϊκή αποδοχή, κυβερνά αυταρχικά και, ακόμη κι αν πιστεύει ότι υπερασπίζεται τα λαϊκά συμφέροντα, στην πραγματικότητα εξυπηρετεί τους στόχους μιας ολιγαρχίας. Θοδωρής Βελισσάρης: Καρλ Μαρξ «είναι η συνύπαρξη δημοκρατίας και αυταρχισμού»

 

Αναζήτηση

Corfu Museum

Corfu Museum….τι μπορεί να είναι αυτό;

Θα το έλεγα με μια λέξη…. Αγάπη! Για ένα νησί που το γνωρίζουμε ελάχιστα. Η αλήθεια είναι ότι δεν μπορούμε ν’ αγαπήσουμε ότι δεν το γνωρίζουμε. Στόχος λοιπόν είναι να το γνωρίσουμε όσο πιο βαθιά μπορούμε, μέσα από το χθες και το σήμερα, γιατί αλλιώς πως θα το αγαπήσουμε; Αγαπάω ατομικά και ομαδικά έχει επακόλουθο…. φροντίζω….. μάχομαι… και σέβομαι. Αγάπη προς την Κέρκυρα είναι το Corfu Museum και τίποτε άλλο.

Μετρητής

Εμφανίσεις Άρθρων
3488477