Corfu Museum

Petsalis: Collection Of Corfu Island,Greece documents

Κερκυραϊκά Σημειώματα

Τα αρχαιολογικά ευρήματα των τελευταίων ανασκαφών στην Κέρκυρα

36Η' ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟIΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

Γαρίτσα

Οικόπεδο Μπούζη

Ο χώρος που ερευνήθηκε κατά τις ανασκαφικές περιόδους 2005-2006 αποτελεί τμήμα

του νεκροταφείου της αρχαίας πόλης της Κέρκυρας και χρησιμοποιήθηκε σποραδικά στην

Περισσότερα...

ΜΙΑ ΦΟΒΕΡΗ ΕΚΡΗΞΗ ΤΗΣ ΠΥΡΙΤΙΔΑΠΟΘΗΚΗΣ ΣΤΟ ΠΑΛΙΟ ΦΡΟΥΡΙΟ ΤΗΣ ΚΕΡΚΥΡΑΣ

Από τον Αλέκο Δαμασκηνό.

 

Ήταν μεσάνυχτα της ενδεκάτης Νοεμβρίου 1718, όταν μία φοβερή καταιγίδα ξέσπασε στην Κέρκυρα.

Καταρρακτώδης βροχή  συνοδευόμενη από βροντές και αστραπές, έκανε όλον τον κόσμο να ξυπνήσει, αλλά και να τρομάξει όσους δεν κοιμόντουσαν.

Σαν κατάρα ένας κεραυνός χτύπησε την νέα πυριτιδαποθήκη στο Παλαιό Φρούριο. Φλόγες και καιγόμενα κομμάτια ξύλου μετέφεραν την φωτιά η οποία εξαπλώθηκε σε όλη την περιοχή του Φρουρίου.

Οι τρεις   πυριτιδαποθήκες μέσα στο Φρούριο έπιασαν φωτιά και οι αλλεπάλληλες εκρήξεις ήταν τόσο δυνατές που ακουγόντουσαν μέχρι την Ήπειρο. Τα  καράβια που πλησίαζαν  την Πόλη της Κέρκυρας γύριζαν πίσω για να αποφύγουν αυτό το καυτό ποτάμι. Κτίρια κατεδαφίζονταν και η γη σείονταν. Οι τοίχοι  των σπιτιών αποκολλούνταν σε κομμάτια και  μεγάλα σπίτια κατέρρεαν παντού, σκοτώνοντας όσους βρίσκονταν μέσα αλλά και όσους βρίσκονταν κοντά σε αυτά.

  Τα ψηλά τείχη του Παλαιού Φρουρίου σε πολύ λίγο χρόνο μετατράπηκαν σε λόφους από ερείπια. το παλάτι οι αποθήκες τα καταστήματα, και τα μηχανουργία ανατινάχθηκαν.

Κάτω από τα ερείπια υπήρχαν πτώματα ανδρών ,γυναικών, παιδιών και ζώων που κάηκαν μέχρι θανάτου. Μερικά μέλη νεκρών αλλά και ολόκληρα πτώματα, βρέθηκαν σε χαντάκια και τάφρους και άλλα εκτινάχθηκαν στην θάλασσα και παρασύρθηκαν από τα κύματα.

Ο Ικανός Στρατηγός Πιζάνι και εξήντα από τους άνδρες του, σκοτώθηκαν και ανασύρθηκαν από τα ερείπια του παλατιού. Ο Θεολόγος του Πιζάνι, Φραγκιπάνι, βρέθηκε νεκρός σε μία τάφρο μακριά από την περιοχή.

Ο Ιατρός Μάριος Μπατίστα, ο γραμματέας του Ρουτζίνι,  ο Υπουργός Βον, όλοι μαζί με τις γυναίκες τους και παιδιά τους χάθηκαν. Άλλοι που σκοτώθηκαν ήταν: Ο Αρχηγός της φρουράς Τζώρτζης, ο Λοχαγός Ίσκοβιτς, τέσσερις λόχοι του Τάγματος Grimaldi και ακόμη επτά λόχοι του τάγματος Νικολάου Βουρατινού, σαράντα οκτώ κωπηλάτες και  οι δύο καπετάνιοι, Πιζάρο και Ντιέγκο.

Η μεγαλύτερη καταστροφή έγινε στην περιοχή Μανδρακίου που ήταν η πλησιέστερη,η περιοχή που είναι σήμερα η εκκλησία της Μανδρακίνας πλησίον του Παλατιού των Αγίων Μιχαήλ και Γεωργίου.

Ήταν τόσο ισχυρή η έκρηξη κοντά στην θάλασσα που δημιουργήθηκαν πανύψηλα  κύματα, τα οποία βύθισαν  τέσσερις γαλέρες. Υπολογίζεται ότι η απώλεια σε ζωές ήταν περίπου δύο χιλιάδες άνθρωποι. Η απώλεια στην Δημόσια και ιδιωτική οικονομία ήταν τεράστια. Η Πόλη της Κέρκυρας πενθούσε για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα. Τάφηκαν οι νεκροί και προσφέρθηκε κάθε βοήθεια στους τραυματίες.

Η Γερουσία της Κοινότητας εξέδωσε διαταγές για την σίτιση και στέγαση των επιζώντων. Όλοι ανταποκρίθηκαν και βοήθησαν. Επίσης αμέσως χορηγήθηκαν συντάξεις και επιδόματα στις οικογένειες όλων εκείνων που έχασαν τη ζωή τους σε αυτή την καταστροφή.

 

Σχολιασμοί για το γεγονός από το CORFU MUSEUM

1)Το συμβάν αυτό είχε εντυπωσιάσει τον κόσμο όλο. Η The Edinburgh Gazetteer, Or Geographical Dictionary ... Τόμος 2 το γράφει στην ιστορία του νησιού:

 

2)Η καθηγήτρια Κα Eleni Angelomatis   σε σημείωσή της στο άρθρο της ΕΠΙΣΤΟΛΕΣ ΤΟΥ Ε. ΒΟΥΛΓΑΡΗ ΣΕ ΑΘΗΝΑΪΚΟΥΣ ΚΩΔΙΚΕΣ αναφέρει την Ελληνική βιβλιογραφία επί του γεγονότος

Το περιστατικό μνημονεύεται από πολλούς και

αποδίδεται συνήθως στο ότι οΑνδρέας Πιζάνης ήθελε να κατασκευάσει μέσα

στον ναό τουΑγίου Σπυρίδωνος ένα πολυτελές μαρμάρινο αλτάρι για να τελείται

κει και λατινική λειτουργία. S. G. V. De Biasi, Alcuni Documenti intorno

l’accidentale catastrophe, avvenuta nell’isola di Corfù nell’anno 1718, publicati

per le faustissime nozze Cefallino – Stavro, Corfù 1878. ΑρσένιοςΠανδής,

πιστολιμααπντησιςΠρςτνΚριον S. G. U. Δ-ΒιζηνεΕςτπατο

κδοθνφυλλαδάκιονπιγεγραμμένον. «Alcuni Documenti intorno l’accidentale

catastrophe, avvenuta nell’isola di Corfù nell’anno 1718 κτλΚα

ΚΔ΄. ΟκοιεςπαινοντοθαυματουργοκαΠολιούχουΚερκύραςγίουΣπυ-

ρίδωνος. Συντεθέντες π τορχιμανδρίτου μοναχο Νικοδήμου Κάππου το

ν τει ͵αωο΄ u8017 .π τογίου αθέντος τμματα ν τ Μον Κερκύρας Υ. Θ.

Πλατυτέρας, εν Κερκύρα, τυπογραφείον ο Κάδμος Νεοφύτου Καραγιαννη 1878.

Συλλογσματικν κολουθιν κα τν Συναξαρίων τον γίοις πατρς

μν Σπυρίδωνος πισκόπου Τριμυθοντος τς Κύπρου το θαυματουργο προ-

στάτου κα πάτρωνος Κερκύρας, μετ Προλεγομένων Σπυρίδωνος κ. Παπαγεωρ-

γίου Καθηγητο, θναι 1883. κε περιέχεται κα τ τοθανασίου το Πα-

ρίου, «Ορανο κρίσις, τοι, Θαμα φρικτν το θαυματουργικωτάτου Σπυρίδω-

νος, δι τοποίου τς βουλς τν Παπιστν μ συγχωρήσας ατος ν κτήσω-

σιν λτάριον μέσα ες τν ν Κερκύργιόν του Ναόν», στς σελίδες 113-155.

νατύπωση π προηγούμενη κδοση το 1850, τν ποία δν μπόρεσα ν δ.

Μεθόδιος Μητροπολίτης Κερκύρας κα Παξν, σματικκολουθία κα βίος

τον γίοις μν Σπυρίδωνος πισκόπου Τριμυθοντος το θαυματουργο πα-

τρς κα προστάτου Κερκύρας. π συμπληρώσει 1603 τν π τς κδημίας

ατο. ναθεωρηθεσα βελτιωθεσα κα αξηθεσα [...], Κέρκυρα 1951, σσ. 261-

275.

Μάλιστα αναφέρεται ιδιαίτερα σε μια  επιστολή αγνώστου προς τον Ευγ. Βούλγαρη και δίνει την απάντησή του. Αὐτὴ ἡ ἐπιστολὴ περιλαμβάνεται στοὺς κώδικες ΕΒΕ 2952, σσ. 248-

252, καὶ 1334, φφ. 15β-16α  Γράφει η Κα Αγγελομάτη :

Ἰδιαίτερο, τέλος, ἐνδιαφέρον παρουσιάζει μία μακροσκελὴς ἐπι-

στολὴ πρὸς ἀνώνυμο παραλήπτη, ὁποῖος εἶχε ρωτήσει τὸν Βούλγαρη

γιἕνα περιστατικὸ ποὺ εἶχε συμβεῖ στὴν Κέρκυρα τὸ 1718. Πρόκει-

ται γιὰ τὴν ἀνατίναξη τῆς πυριτιδαποθήκης ποὺ εὑρισκόταν στ

Παλαιὸ Φρούριο τῆς Κέρκυρας, ὁποία προκλήθηκε ἀπὸ κεραυνὸ κα

εχε ς ποτέλεσμα τν θάνατο το Capitan Generale νδρέα Πιζά-

νη, πολλν πίσημων Βενετν πολιτικν κα στρατιωτικν ξιω-

ματούχων, κα πλήθους κόσμου. κρηξη προκάλεσε τεράστιες κατά-

στροφς στ Φρούριο, στ Μανδράκι, που λλιμενιζόταν στόλος, κα

στν δια τν πόλη. Εγένιος ναφέρει τι τς πληροφορίες του τς

λαβε π ατόπτες μάρτυρες κα υοθετε τν ρμηνεία το φαινομέ-

νου πού, καθς γράφει, πικρατοσε τότε στν Κέρκυρα μεταξ τν

Κερκυραίων, τι μεγάλη καταστροφποτελοσε τν τιμωρία τν

Βενετν π τ θεο γι τ σχεδιαζόμενη π ατος μεταφορ το

λειψάνου τογίου Σπυρίδωνος στ Βενετία

3)Για το γεγονός αυτό ο Γεώργιος Ζούμπος γράφει:

Να πως περιγράφεται το γεγονός σε χειρόγραφο της εποχής:

"..., την ημέραν ξημερώνοντας του αγίου μηνά, έπεσεν αστραποπελέκι στο μουνιτζηό στο παλεό κάστρο, και επέσανε λογιάζο δύο και εκάηκε το κάστρο και όλα τα σπήτια και εξεθεμελιόθηκε το κενεραλάτο όλο και εσκοτόθηκε ο καπετάν γκενεράλης πιζάνης, άλοι πολότατοι, και όλη η Τζητανδέλα ανακατογυρίστηκε, και όλα τα σπίτια του Κάστρου, άλλα επέσανε και άλα εκατακρεμηστίκανε, και επίγε και φωτιά στον άγιο Σπυρίδωνα και μόνον έκαψε το κανδύλι, οπού εχάρισε ο πιζάνης γκενεράλης, και ήτον θαύμα μέγα, και ο θεός και ο μέγας σπυρίδων να μη μας δώση άλη πέδευσιν"

  Η κηδεία του Γενικού Προνοητή Πιζάνη έγινε έξι μέρες αργότερα, ήταν επισημότατη αλλά δεν παραβρέθηκε ο ορθόδοξος κλήρος. Μέχρι σήμερα σώζεται στην Καθολική Μητρόπολη των Αγίων Ιακώβου και Χριστοφόρου η επιτύμβια πλάκα που αναφέρει λατινικά ότι "ανέβηκε στον ουρανό όπως ο Ηλίας μέσα στις φλόγες, σε ηλικία 57 χρόνων στις 4 των Ειδών του Νοεμβρίου".(*3)

. Πηγη:Γεώργιος Ζούμπος  11 Νοέμβρη 1718: «…έπεσεν αστραποπελέκι στο μουνιτζηό στο παλεό κάστρο …»

http://www.corfuland.gr/el/istorika-kerkyra/corfu-history/11-noembri-1718-epesen-astrapopeleki-sto-moynitzio-sto-paleo-kastro.html

4)Μεταξύ των κατεστραμμένων κτιρίων ήταν και η Καθολική επισκοπή.

Ο παλιός καθεδρικός  ναός βρισκόταν εντός του παλιού φρουρίου της Κέρκυρας και ήταν αφιερωμένος στους αποστόλους Πέτρο και Παύλο. Ο ναός αυτός ήταν από τα παλιότερα μνημεία του παλιού φρουρίου και αρχικά ήταν ορθόδοξη Μητρόπολη που από τον 13ο μέχρι τον 17ο αιώνα αποτέλεσε τον καθεδρικό ναό των Καθολικών της πόλης . Αρχικά ο ναός ήταν τρίκλιτη βασιλική και δίπλα του υπήρχε παρεκκλήσιο αφιερωμένο στον Άγιο Αρσένιο πρώτο μητροπολίτη της Κέρκυρας (876-952) που καταγόταν από τη Βιθυνία της Ιουδαίας Ο Ναός καταστράφηκε το 1718 από πυρκαγιά που προκλήθηκε από έκρηξη πυριτιδαποθήκης και στην θέση του κτίστηκε μικρότερος ναός που δεν ήταν πλέον Μητρόπολη των Καθολικών Οι ορθόδοξοι έκτισαν επίσης μικρό παρεκκλήσι εντός του φρουρίου αφιερωμένο στον Άγιο Αρσένιο. Σήμερα ίχνος δεν υπάρχει από αυτούς τους ναού Πηγή: Βικιπαίδεια

Ο Σπύρος δε Βιάζης δίνει στο έργο του Alcuni Documenti intorno

l’accidentale catastrophe, avvenuta nell’isola di Corfù nell’anno 1718, publicati

per le faustissime nozze Cefallino – Stavro, Corfù 1878,   μια περιγραφή για τον καθεδρικό Ναό

Η πλούσια Βασιλική,  αφιερωμένη στους Αποστόλους Πέτρο και Παύλο  που βρίσκεται στην Ακρόπολη, είναι διάσημη για τις αρχαιότητες πολλών αιώνων. Υπέστη ολοκληρωτική κατάρρευση όπως και οι πινακίδες που ήταν τοποθετημένες στα τοιχώματα, καθώς και ένδοξοι τάφοι  διάσημων προσωπικοτήτων και τα αναφερόμενα, που είχε, μυστήρια των γραφών.

5) Το γράμμα αυτό βρέθηκε στα αρχεία του δόγη PaoloRenier

Η πρώτη παράγραφος σε ελεύθερη μετάφραση γράφει:

Επιστολή από Apostolo Zeno

Για τον κ. Αντρέα Κορνάρο στη Βενετία

Βιέννη 16 του Δεκ. 1718

Έμαθα τα νέα της πόλης: η επιστολή σου μ’ευχαρίστησε πολύ, αλλά ένα νέο πολύ θλίβει κα που από χθες τὀ άκουσα από πολλούς, και αυτό είναι η φωτιά που ξέσπασε στην Ακρόπολη της Κέρκυρας, και το θάνατο τόσων ανθρώπων, και ιδίως έξι άρχοντες, και η Εξοχότατου Γεν.Καπιτάνου Cav. Pisani. Ομολογώ στ’ αλήθεια, ότι είμαι ακόμα ζαλισμένος. Η υπόθεση δεν μπορεί να είναι πιο τραγική, ούτε για το κοινό,ούτε για τον ιδιωτικό τομέα. Με τον κ. Francesco Tron ανακτηθεί το μόνο σενάριο που σου λέει ναότι είναι η, Albesinda. ( Cristoffo Tomasini, 1623 Albesinda tragedia del signor Bernardin Campelli)Η καταστροφή λίγο με ενδιαφέρει. Στον Κο Paolo Renier σεις πρώτος πρέπει να βρείτε  το  τρόπο λέγοντάς του μια λέξηΑν δεν γίνει αυτό, θα αναγκαστώ να το κάνω εγώ για μια δεύτερη φορά

Al sig. Andrea Cornaro a Venezia
Vienna 16 Dicembre 1718
Sento le nuove della città: le scrittemi da voi mi piaciono grandemente, ma assai mi disgusta una, che jeri ne ho sentita da molti ; ed è quella dell’incendio della Cittadella di Corfù, con la morte di tante persone, e in particolare di sei Nobiluomini, e dell’ Eccmo Capitan Generale Cav. Pisani. Vi confesso il vero, che ne sono ancora stordito . Il caso non può esser più compassionevole, nè per il pubblico, nè per il privato. Dal Sig. Francesco Tron ricuperate il solo scenario , che egli vi dice di avere , ch’ è quello dell’ Albesinda(*). Lo smarrito poco m’ importa. Al Sig. Paolo Renier fate voi la prima strada col dirgli una parola .Se ciò non vi va fatto, io darò il secondo assalto con un mia . Il titolo del Manoscritto è Lettere di Mons. Antonio Maria Graziani , Vescovo di Amelia, scritte in tempo della sua Nunziatura in Venezia l’anno 1596. 97. e 98. Sono due tomi in foglio: opera stimatissima, e per cui vi posso attestare di aver ricusato più di .venti doppie effettive,. Si avvicinano le santissime festività del Natale, ed il nuovo anno. Io desidero non solo per quelle e per questo a voi, e a tutti di casa nostra ogni bene .e contentezza ; ma ben potete immaginarvi , .che come questo mio desiderio è effetto del cuore, non del costume, così ve ne auguro , e prego, ed imploro dalla Divina beneficenza per molto e molto tempo in avvenire . Passerete questo mio ufficio di benevolenza con le Sigg. Madre, Sorelle , Cognata , Nipotini, e tutti di casa ; come pure cori le Gentildonne a San Rocco, e con tutti i nostri comuni parenti , ed amici, a’ quali non ho nè tempo, ne modo di scrivere.
Ho intesa con rincrescimento la lite, che vi hanno mossa i vostri germani per li campi di Castelfranco. Sentirò volentieri, che cosa ne pensano i vostri avvocati. Per quanto me ne può sovvenire, e posso giudicare , parmi che ogni ragione sia dal vostro canto. Soffrite ogni cosa con la vostra solita saviezza e costanza .Voi me l’ avete consigliata nei miei travagli e mali corporali ; onde tanto più saprete valervene in questi, che più dipendono dall’opinione dello spirito , che dal fatto . Sono mali, in quanto per tali si stimano.
A dì 17. detto. P. S. In questo punto sono stato per la seconda volta ai piedi di S. M. e ne sono stato accolto clementissimamente, trattenendomi a ragionamento da solo a solo per più di mezz’ ora . Spero , che in breve ne vedrete ottimi effetti.

(*)Cristoff.o Tomasini, 1623 Albesinda tragedia del signor Bernardin Campelli

Πηγή: http://casatorenier.blog.tiscali.it/2010/08/06/lettera-di-apostolo-zeno-sopra-un-manoscritto-in-possesso-di-paolo-renier-1718/?doing_wp_cron

6)Ο Σπυρίδων Δεβιάζης (ή Δε Βιάζης)

Έγραψε το δοκίμιο

(*2)

Στο δοκίμιο αυτό αναφέρει λεπτομερώς όλα τα γεγονότα της νύχτας αυτής και  ότι η φοβερή καταιγίδα που εμαίνετο, είχε σαν αποτέλεσμα ένας κεραυνός να πέσει στην πυριτιδαποθήκη και να γίνει η μεγάλη έκρηξη. Η άποψη αυτή  θεωρήθηκε από την εκκλησία σαν ¨νεωτεριστική¨ γιατί οι εκκλησιαστικοί πατέρες είχαν πείσει τον κόσμο ότι ο Άγιος Σπυρίδωνας είχε κάνει θαύμα και σκότωσε τον Πιζάνι, ο οποίος είχε αποφασίσει να κάνει ένα θυσιαστήριο για να γίνεται επάνω σ' αυτό το Μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας κατά το Λατινικό δόγμα μέσα στον Ναό του Αγίου Σπυρίδωνα.

Εκτενέστερα,  την άποψη της εκκλησίας για το περιστατικό, περιγράφει στο βιβλίο του ο  Άγιος  Αθανάσιος ο Πάριος,

Προηγούμενες Εκδόσεις:

 ο οποίος εν συντομία γράφει:

Ο αρχιναύαρχος του Ενετικού στόλου και διοικητής της νήσου Κερκύρας, Ανδρέας Πιζάνης, θέλοντας κατά ένα τρόπο πιο φανερό και πιο θεαματικό να εκδηλώσει την ευγνωμοσύνη του στον άγιο για τη σωτηρία, αποφάσισε να στήσει στον ναό ένα θυσιαστήριο ακόμη. Ένα θυσιαστήριο για να γίνεται επάνω σ' αυτό το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας κατά το Λατινικό δόγμα. Το θυσιαστήριο, αλτάριο κατά τους Λατίνους, θα κτιζόταν δίπλα στην Αγία Τράπεζα των Ορθοδόξων κι εκεί θα γινόταν από Λατίνο ιερέα η θεία Λειτουργία. Στή σκέψη του αυτή πολύ ενισχύθηκε ο Ενετός διοικητής και από ένα θεολόγο Λατίνο σύμβουλο του, κάποιο Φραγκίσκο Φραγγιπάνη. Ο τελευταίος θεώρησε την ευκαιρία μοναδική για να τοποθετήσει στο ναό του αγίου αλτάριο, δηλαδή αγία Τράπεζα φράγκικη και να τελείται μέσα στον ορθόδοξο ναό του αγίου η θεία Λειτουργία με άζυμα, κατά το δικό τους το δόγμα. Μετά τη γνωμοδότηση, που πήρε από τον σύμβουλο του ο διοικητής Ανδρέας Πιζάνης, κάλεσε τους ιερείς του Ναού και τους ανακοίνωσε τον σκοπό του και ζήτησε κατά κάποιο τρόπο από αυτούς και τη συγκατάθεση τους. Εκείνοι, όπως ήτο φυσικό, αρνήθηκαν κι υπέδειξαν, πως αυτό θα ήταν μια καινοτομία ασύγγνωστη και επιζήμια και γι' αυτό δεν έπρεπε να γίνει. Στην άρνηση των ιερέων να συγκατατεθούν στην τοποθέτηση του αλταρίου, ο διοικητής τους απείλησε κι αποφάσισε να προχωρήσει στην εκτέλεση του σχεδίου του χωρίς την άδεια τους. Οι ιερείς στην επιμονή του κατέφυγαν με δάκρυα στον άγιο τους και ζήτησαν με θερμή προσευχή, τη βοήθεια και την προστασία του. Ο διοικητής με το δικαίωμα που του έδινε η εξουσία, προσπάθησε ανεμπόδιστα να προχωρήσει στην εκτέλεση της παράνομης επιθυμίας του. Αλλά και ο άγιος, για να προλάβει μια τέτοια απαράδεκτη πράξη, παρουσιάστηκε δύο κατά συνέχεια νύκτες στον ύπνο του με το ένδυμα ορθόδοξου μονάχου και του συνέστησε να παραιτηθεί από την απόφαση του, διαφορετικά θα το μετάνοιωνε πολύ πικρά. Τρομαγμένος ο διοικητής κάλεσε τον σύμβουλο του και του φανέρωσε και τις δύο φορές την απειλή του αγίου. Ο θεολόγος σύμβουλος γέλασε και τις δύο φορές κι υπέδειξε πώς δεν έπρεπε αυτός ένας μορφωμένος άρχοντας να βασισθεί στα όνειρα, που είναι έργο, όπως του είπε, του διαβόλου και που σκοπό έχουν να παρεμποδίσουν και να ματαιώσουν ένα καλό και θεάρεστο έργο.

Τα λόγια του συμβούλου διασκέδασαν τον φόβο του διοικητού, ο οποίος μάλιστα την επομένη ήμερα 11 Νοεμβρίου 1718 μ.Χ. ακολουθούμενος από τη συνοδεία του πρωί-πρωί ξεκίνησε για την εκκλησία του αγίου για να προσκυνήσει τάχατες το λείψανο και να ανάψει το καντήλι του. Ουσιαστικά όμως πήγε εκεί για να καταμετρήσει το μέρος που θα κτιζόταν το αλτάριο και να καθορίσει και τις διαστάσεις του, μήκος, πλάτος και ύψος.

Εκεί στον ναό για μια ακόμη φορά αγωνίστηκαν οι ιερείς με κάθε τρόπο, να τον αποτρέψουν από του να εκτελέσει το σχέδιο του. Άδικα, όμως. Ο άρχοντας, όχι μόνο δεν μεταπείσθηκε, αλλά και με σκληρό και βάναυσο τρόπο τους απείλησε πώς, αν του ξαναμιλούσαν γι' αυτό το θέμα, θα τους έστελλε φυλακή στη Βενετία.

Έφυγε ο διοικητής με τη συνοδεία του, με την απόφαση την επομένη το πρωί, δηλαδή στις 12 του Νοέμβρη, οι άνθρωποι του να ερχόντουσαν να. αρχίσουν το έργο. Οι ιερείς κι ένας αριθμός πιστών έμειναν εκεί, συνεχίζοντας με δάκρυα τις παρακλήσεις τους μπροστά στην ανοικτή λάρνακα, που περιείχε το σεπτό λείψανο.

Πέρασε η μέρα. Νύχτωσε. Κοντά στα μεσάνυχτα, όπως μας διηγείται ο υπέροχος χρονικογράφος Αθανάσιος ο Πάριος, στο βιβλίο του «ΟΥΡΑΝΟΥ ΚΡΙΣΙΣ», βροντές και κεραυνοί συνταράζουν την πόλη. Ο σκοπός, που βρισκόταν στην είσοδο του φρουρίου κοντά στην πυριτιδαποθήκη βλέπει κάποιο μοναχό να προχωρεί μ' ένα δαυλό αναμμένο στο χέρι και να μπαίνει στο Φρούριο. Πρόφτασε και του φώναξε: «Ποιός είσαι; Πού πάς»; Μια φωνή του απήντησε. «Είμαι ο Σπυρίδων».

Την ίδια ώρα τρείς φλόγες βγήκαν από το καμπαναριό της εκκλησίας ενώ ένα χέρι άρπαξε τον σκοπό και τον πέταξε στην άλλη μεριά του κάστρου. Ο σκοπός έπεσε όρθιος χωρίς να πάθει τίποτα. Ταυτόχρονα μια δυνατή, εκκωφαντική έκρηξη ακούστηκε. Και το φρούριο τινάχτηκε στον αέρα με όλα τα γύρω σπίτια. Η καταστροφή υπήρξε τρομερή. Χίλια περίπου πρόσωπα σκοτώθηκαν. Ο διοικητής Ανδρέας Πιζάνης βρέθηκε νεκρός με τον τράχηλο ανάμεσα σε δύο δοκάρια. Και ο θεολόγος σύμβουλος του, νεκρός έξω από το τειχόκαστρο μέσα σε ένα χαντάκι, στο οποίο έτρεχαν τα ακάθαρτα νερά των αποχωρητηρίων της πόλεως. Το ασημένιο πολύφωτο κανδήλι, που έκανε δώρο ο άρχοντας στην εκκλησία του αγίου, κατέπεσε με αποτέλεσμα να καταστραφεί η βάση του. Το κανδήλι κρεμάστηκε πάλι στο ίδιο μέρος, όπου βρέθηκε πεσμένο. Έτσι με αλάλητη φωνή μαρτυρεί ως σήμερα τη συμφορά, που έγινε. Και στη Βενετία, εκεί μακρυά στη Βενετία, την ίδια στιγμή έπεσε κεραυνός στο μέγαρο του Ανδρέα Πιζάνη, τρύπησε τον τοίχο κι έκαψε το πορτραίτο του άρχοντα. Την εικόνα του. Μόνο την εικόνα του.

Η τιμωρία παραδειγματική. Και το δίδαγμα από το περιστατικό μοναδικό. Η Ορθοδοξία δεν μπορεί να συγχέεται με τον παπισμό. Η Ορθοδοξία είναι φως, αλήθεια, ζωή. Ο παπισμός σκοτάδι, αίρεση, πλάνη.

Την άλλη μέρα, μετά από αυτά που συνέβησαν, ο Λατίνος επίσκοπος διέταξε να σηκώσουν τα υλικά, που μετέφεραν από μπροστά στην εκκλησία και να ματαιώσουν το έργο που σκέφθηκαν να εκτελέσουν. Την ίδια μέρα ο λαός της Κέρκυρας, μαζεμένος στον ιερό ναό του αγίου ψάλλει με αγαλλίαση και χαρά στον ακοίμητο προστάτη της νήσου:

«Ως των Ορθοδόξων υπέρμαχον, και των κακοδόξων αντίπαλον, Παμμακάριστε Σπυρίδων, ευφημούμεν oι πιστοί και υμνούμέν σε, και δυσωπούμέν σε, φυλάττειν τον λαόν και την πάλιν σου, πάσης κακοδοξίας και επιδρομής βαρβάρων απρόσβλητον».

Πηγή: ορθόδοξος συναξαριστής

http://www.saint.gr/3247/saint.aspx

Εικόνες του βιβλίου αυτού:

Λεπτομέρεια:

Στην εικόνα παρουσιάζεται ο Άγιος ενώπιον του φύλακα της πυριτιδαποθήκης πριν την ανατινάξει.

Η άποψη αυτή του Δε Βιάζει οδήγησε σε πληθώρα εκκλησιαστικών δημοσιευμάτων εναντίον του και (αγανακτισμένοι ;) πολίτες του επιτέθηκαν.

Στον Δε Βιάζη απαντά μετά από λίγο με δριμύτητα ο Κερκυραίος Αρχιμανδρίτης Αρσένιος Πανδής με το φυλλάδιο «Επιστολιμαία απάντησις» σε μια προσπάθεια να υποβαθμίσει την ¨νεωτεριστική¨ άποψη. Σύντομα μετά από επίθεση και ξυλοκόπημα «αγανακτισμένων» πολιτών και φοβούμενος χειρότερες καταστάσεις, ο Δε Βιάζης εγκαταλείπει την Κέρκυρα μεταμφιεσμένος και μέσω των Αγίων  Σαράντα καταφεύγει στη Ζάκυνθο.

Πηγή: http://www.corfuhistory.eu/?p=1385

 

Σημειώσεις

(*1) Σπυρίδων Δεβιάζης (ή Δε Βιάζης)

Το όνομά του προέρχεται από ιταλικές ρίζες της οικογένειάς του (De Biazi). Παππούς του ήταν ο Βικέντιος Δε-Βιάζης, λοχίας στην αγγλική υπηρεσία στην Κεφαλλονιά μέχρι το 1812 (πέθανε το 1842) και γιαγιά του η Άννα Αγγ. Κονόμου από τη Ζάκυνθο. Γονείς του ήταν ο Βενεράνδος Δε Βιάζης (γιος του Βικέντιου και της Άννας) (-1905) και η Φραγκίσκα Δε-Βλασίου (De Blasio) από την Λίσση (1828-1898). Ο Ιωσήφ-Σπυρίδων Δεβιάζης γεννήθηκε στις 13 Μαΐου 1849 στην Κέρκυρα.

Έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στη Ζάκυνθο, ως Έφορος στη Δημόσια Βιβλιοθήκη Ζακύνθου. Πέθανε στη Ζάκυνθο στις 10 Μαρτίου 1927.

Ήταν συνεργάτης πολλών περιοδικών, ημερολογίων και εφημερίδων και έγραψε και δημοσίευσε μεγάλο αριθμό μελετών και βιογραφιών.

Ήταν μέλος της Βασιλικής Γενεαλογικής Ακαδημίας της Πίζας, του Καλλιτεχνικού Συλλόγου «Βελλήνης» της Κατάνης, της Βυζαντιολ. Εταιρείας, της Εταιρείας Βυζαντινών Σπουδών και είχε τιμηθεί με το Χρυσό Σταυρό του Σωτήρος.

(*2) H μελέτη για το γεγονός του Σπύρου Δε Βιάζη

 

 

 

 

 

Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΕΒΡΑΙΚΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΔΟΜΩΝ ΕΓΧΡΗΜΑΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ by CHRISTOS DESYLLAS

Χρήστος Δεσύλλας (*) Curriculum Vitae

 

Η εβραϊκή ≪παρουσία στην Κέρκυρα σημειώνεται από το 12ο αιώνα με την αναφορά του ονόματος του Ιωσήφ του βαφέα σε οδοιπορικό του Ισπανού Ραββίνου Benjamin Tudela. Κατά την εποχή

της κατοχής της Κέρκυρας από τους Ανδηγαυούς,ο αριθμός των Εβραίων ανέρχεται σε μερικές εκα-

τοντάδες και διαμορφώνεται, ιδιαίτερη συνοικία, η judecca, στις παρυφές της πόλης. Την εποχή του

Φιλίππου Α’ του Τάραντα και της Αικατερίνης de Valois εκδίδονται διατάγματα για την προστασία

τους,1 ενώ την εποχή της καταλήψεως της Κέρκυρας από τους Βενετούς υπήρχε ήδη οργανωμένη

κοινότητα, ως εκπρόσωπος της οποίας ο Davide Semo έλαβε μέρος στην υπογραφή της συνθήκης

για την παράδοση του νησιού στη Γαληνοτάτη το 1368.2

Ο πληθυσμός της εβραϊκής κοινότητας αυξήθηκε με την έλευση Εβραίων Σεφαραδίμ, οι οποίοι

είχαν εκδιωχθεί το 1492 από την Ισπανία, στους οποίους το 1494 προστέθηκαν οι Εβραίοι που εί-

χαν εκδιωχθεί από την Απουλία και αργότερα το 1589 μικρός αριθμός Μαρράνος από την Πορτο-

γαλία, δημιουργώντας μια δεύτερη κοινότητα, την Απουλιανή.3

Η ελληνική συναγωγή διέθετε εσωτερικό κανονισμό λειτουργίας, τον οποίο είχε συντάξει ο

Andrea Dona (24/10/1768), ενώ μεταγενέστερα και με βάση τον υφιστάμενο κανονισμό ψηφί-

στηκε νέος (28/3/1807). Η χρηστή οικονομική διοίκηση και διαχείριση, με την απειλή επιβολής

προστίμων και χρηματικών ποινών, υπήρξε από τον κανονισμό του Α. Dona ένα σημείο στο οποίο

δόθηκειδιαίτερη βαρύτητα. Παρ’ όλα αυτά δεν λειτούργησε πάντοτε αποτελεσματικά και αποτρεπτικά, αφού αρχειακά εντοπίζονται παραβιάσεις διαφόρων άρθρων και ολιγωρία εκτελέσεωςκαθηκόντων από τους οικονόμους και τους δια-

χειριστές της συναγωγής.4 Όταν η Βενετία προχώρησε στην εκδίωξη των Εβραίων από την επικράτεια και τις κτήσεις της

με το διάταγμα της 24ης/11/1572, εξαιρέθηκαν οι Εβραίοι της Κέρκυρας. Αυτό συνέβη επειδή η

κοινότητά τους είχε λειτουργήσει θετικά για το νησί και είχε στηρίξει τη Γαληνοτάτη κατά τους

Τουρκοβενετικούς πολέμους. Εκτός αυτού όμως τα μέλη της δεν παρέλειπαν σε κάθε ευκαιρία να

δηλώνουν την ευπείθεια και τη συμπαράστασή τους, εξασφαλίζοντας την εύνοια της Βενετίας

με τη συμμετοχή τους σε επίσημες τελετές και σε συμβολικά δοσίματα.5 Στην Κέρκυρα οι Εβραίοι,

οι οποίοι ήταν περίπου 400 άτομα, μπορούσαν να μένουν σε διάφορα σημεία της πόλεως μαζί με

τους Χριστιανούς και παρά κάποιες σκέψεις για τον περιορισμό τους κατά το έτος 1588, τελικά

δεν δημιουργήθηκε γκέτο, όπως συνέβη στη Βενετία και σε άλλες περιοχές της Ιταλίας.6 Παρά

το γεγονός αυτό όμως, κερκυραϊκή πρεσβεία στη Βενετία, με απεσταλμένους τους Ανδρέα Φιομά-

χο και Φίλιππο Κουαρτάνο, το 1592 πέτυχε από τη Βενετική Γερουσία την επικύρωση του περιο-

ρισμού των Εβραίων στη συνοικία τους, η οποία περιλάμβανε περίπου 500 σπίτια, ενώ από το 1406

τους επέβαλαν να φέρουν το ειδικό διακριτικό σήμα με απειλή προστίμου 300 δουκάτων, απα-

γορεύοντάς τους να διατηρούν ακίνητη περιουσία με μοναδική εξαίρεση τα ακίνητα που είχαν στη

συνοικία τους.7

Οι σχέσεις των εβραϊκών κοινοτήτων, των οποίων ο πληθυσμός παρουσίαζε σταθερή αύξηση,8 με

το χριστιανικό στοιχείο του νησιού και τα καθήκοντά τους προς το δημόσιο και τις τοπικές Αρ-

χές καθορίζονταν λεπτομερώς μέσα από διάφορες σειρές καταγραφής των διοικητικών αποφάσεων,

που απώτερο στόχο είχαν την ομαλή συνύπαρξη.9 Οι περιορισμοί κατά των Εβραίων συνεχίστηκαν

με διάφορα διατάγματα και επαπειλούμενες ποινές, που τελικά καταργήθηκαν από τους Γάλλους

Δημοκρατικούς, όταν κατέλαβαν το νησί (1797-1799).10

Οι Αυτοκρατορικοί Γάλλοι, με την κατάληψη του νησιού το 1807, διατήρησαν τα προϋπάρχο-

ντα προνόμια και επιπλέον με το διάταγμα της 14ης/6/1814 τους εξασφάλισαν ισονομία και θρη-

σκευτική ελευθερία. Όταν οι Άγγλοι κατέλαβαν την Κέρκυρα, το 1814, περιόρισαν τα δικαιώμα-

τα της εβραϊκής κοινότητας, μέχρι την εποχή της Ενώσεως (1864), οπότε πλέον και απέκτησαν ίσα

δικαιώματα με τον υπόλοιπο πληθυσμό.11

Η θέση των Εβραίων στις χρηματικές λειτουργίες

της τοπικής οικονομίας:

Στις κυριαρχούσες οικονομικές συνθήκες της Βενετίας που αναμφισβήτητα είχαν

σημαντική επίδραση και στις κτήσεις, η πίστωση αποτελούσε παράμετρο καθο-

ριστικής σημασίας με γεωοικονομικές και κοινωνικές προεκτάσεις καθώς μεγάλο μέρος των πιστω-

τικών αναγκών θεράπευαν ιδιώτες δανειστές και εβραϊκές τράπεζες.12

Οι δύο εβραϊκές κοινότητες της Κέρκυρας διακρίνονταν για τον αστικό τους χαρακτήρα, καθώς

η επαγγελματική απασχόληση της πλειονότητας των μελών τους αφορούσε το εμπόριο, τη μετα-

ποίηση και διάφορες προσοδοφόρες εγχρήματες δραστηριότητες.13 Κατ’ επέκταση και ο ρόλος τους

στην οικονομική ζωή του νησιού υπήρξε ιδιαίτερα σημαντικός. Τα σοβαρά οικονομικά έσοδα που

απέφερε η ενασχόλησή τους με επιμέρους ιδιωτικο-οικονομικές δραστηριότητες πολλές φορές

τροφοδοτούσαν την προκατάληψη, επειδή μέρος των κερδών συχνά ήταν προϊόν τοκοληψίας ή

εφαρμογής του αγροτικού προστυχίου. Το εύρος των δραστηριοτήτων αποτυπώνεται από τις αρ-

χειακές μαρτυρίες εκ των οποίων προκύπτει ότι το 53,7% των περιπτώσεων που αναφέρεται στις

επίσημες κατασχέσεις μεταξύ ιδιωτών είχε πραγματοποιηθεί από Εβραίους και αφορούσε περιπτώσεις

εμπορικών και ναυτιλιακών δραστηριοτήτων.14

Παρά τις επικρατούσες δύσκολες οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες, οι Εβραίοι είχαν κατορ-

θώσει με τις εμπορικές και τις οικονομικές τους δραστηριότητες να εξελιχθούν σε σημαντικό πα-

ράγοντα της αστικής οικονομικής ζωής του νησιού, γεγονός το οποίο τους εξασφάλιζε δικαίωμα

εκπροσωπήσεως έναντι της βενετικής διοικήσεως ενώ σε μεγάλο βαθμό η εύνοια της Βενετίας

προς αυτούς υπήρξε απόρροια της οικονομικής ευρωστίας τους.15 Επιπροσθέτως, σημειώνεται η

παρουσία τους και στο δημόσιο οικονομικό χώρο με μια σειρά από ενέργειες, όπως: τη σημαντική

χορήγηση άτοκων δανείων στις Αρχές της πόλεως, τη συνδρομή σε τακτική και έκτακτη πληρωμή

φόρων, εισφορών και διαφόρων οικονομικών εκδουλεύσεων.16 Όμως, δεν πρέπει να αγνοείται ότι

κατά την περίοδο της Βενετοκρατίας, τα πολιτικάτους δικαιώματα περιορίστηκαν και καταβλήθηκε

συστηματική προσπάθεια ελέγχου της πιστοδοτικής και οικονομικής τους δραστηριότητας. Σε κάθε

περίπτωση όμως και παρά την όποια τυχόν οικονομική δυσπραγία, οι σύνδικοι της εβραϊκής κοινό-

τητας συνέχιζαν πάντοτε να καταβάλλουν άμεσα στο δημόσιο διάφορα χρηματικά ποσά ανάλογα με

τις εκδιδόμενες κάθε φορά διαταγές.17 Σημαντική πτυχή αποτελεί το γεγονός ότι, αν και βρισκόταν

σε ισχύ η αυστηρή απαγόρευση του έντοκου δανεισμού σε Χριστιανούς και η εξασφάλιση των χορη-

γούμενων δανείων με υποθήκευση ακίνητων,δεν ανακόπηκαν οι πιστωτικές τους δραστηριότητες

καθώς χορηγούσαν κεφάλαια σε Χριστιανούς που τα τόκιζαν για λογαριασμό τους.18

Στην εβραϊκή συμμετοχή στη διαδικασία της εγχρήματης λειτουργίας της τοπικής οικονομίας

πρέπει να προστεθεί και η εισροή επενδυτικών κεφαλαίων από Εβραίους που ζούσαν στο εξω-

τερικό και κυρίως στην Ιταλία. Η οικογένεια των Da Pisa αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα και

πρόκειται για εβραϊκή οικογένεια τραπεζιτών της Φλωρεντίας. Είχαν άμεσες και στενές οικονομικές

Εμπορικό επιστολόχαρτο του Ματαθία Πολίτη, με ημερομηνία 7 Αυ-

γούστου 1923.

 

σχέσεις με τους πάπες Λέοντα Γ΄, Κλήμεντα Ζ' και Παύλο Γ', επειδή δάνειζαν ή παρείχαν δωρεάν σε

αυτούς και τις οικογένειές τους μεγάλα χρηματικά ποσά, αποσπώντας ως αντάλλαγμα σειρά

προνομίων για την ενάσκηση οικονομικών και πιστωτικών δραστηριοτήτων.19 Η εβραϊκή αυτή

οικογένεια ήλεγχε το 56% των κεφαλαίων που ήταν κατατεθειμένα στις εβραϊκές τράπεζες της

Φλωρεντίας και παράλληλα τα μέλη της ήταν οι βασικοί μέτοχοι των τραπεζών της Λούκκα, της

Σιένα, της Κρεμόνα, της Πάδοβα, της Φερράρα, της Βιτσέντζα, της Μπολόνια, της Νεαπόλεως

και της Κοζέντζα.19 Ακόμα είχαν επεκτείνει τις οικονομικές τους δραστηριότητες στον τομέα

του γενικού εμπορίου και των ναυτιλιακών και εμπορικών ασφαλίσεων, ενώ η Κέρκυρα μαζί με τη

Βαρκελώνη και σχεδόν ολόκληρη την Πορτογαλία υπήρξε ένα από τα μέρη των πιο σημαντικών

οικονομικών και προσοδοφόρων δραστηριοτήτων τους εκτός Ιταλίας.21

Τα μέλη της εβραϊκής κοινότητας επιδίδονταν με επιτυχή τρόπο στη ναυτιλία, το εμπόριο, κυ-

ρίως το εξαγωγικό, το οποίο τους απέδωσε σημαντικά κεφάλαια και ανέδειξε πολλές εβραϊκές

οικογένειες.22 Η οικονομική ευπορία των εμπόρων αυτών συνέβαλλε, ώστε από τις δωρεές τους

να συντηρούνται θρησκευτικά και εκπαιδευτικά ιδρύματα, αλλά και να εξασφαλίζουν σημαντικές

διοικητικές θέσεις.

Άλλη μορφή επαγγελματικής ενσωματώσεως των Εβραίων στην τοπική οικονομία υπήρξε και η

ενάσκηση του επιτηδεύματος του μεσίτη. Οι μεσιτείες αφορούσαν τη διαμεσολάβηση για την αγο-

ρά και πώληση διαφόρων προϊόντων και εμπορευμάτων κυρίως λαδιού, κρασιού και δημητριακών,

για τις οποίες λάμβαναν ποσοστό από τις αγορές ή τις πωλήσεις. Μεταξύ των Εβραίων μεσιτών που

αναπτύσσουν μεγάλη δραστηριότητα, είναι και οι: Elia de Semo di Davide, Mamolo Nacamuli,

Davide Semo qm Abramo, Giacomo Mordo, B.d’ Osmo, που συμμετείχαν και στην πλειονότη-

τα των δημόσιων πλειστηριασμών του Monte di Pieta (MdP)23 ως κατακυρωτές διαφόρων ειδών.

Επαγγελματικά οι Εβραίοι της Κέρκυρας διακρίθηκαν και για την ιδιαίτερη ενασχόλησή τους με

την ιατρική.24 Οι Εβραίοι της Κέρκυρας, διαδραμάτισαν ουσιαστικό ρόλο στην επανίδρυση του MdP από

τον Α. Dona, το 1768, με την εμπλοκήτους σε διάφορα στάδια και διαδικασίες της λειτουργίας

του, ενώ η κοινότητά τους μνημονεύεται για τις προσφορές και τη συμβολή της στη συγκέντρωση

των ιδρυτικών του κεφαλαίων25. Από την εξέταση των πηγών η συνδρομή τους αυτή προκύπτει ως

αποτέλεσμα της γενικότερης υπακοής και αφοσιώσεώς τους προς τις βενετικές Αρχές, χωρίς να

αγνοείται και το γεγονός ότι από την ίδρυσή του κιόλας αντιμετώπισαν το MdP ως ένα σημαντικό

πεδίο με αναφορά στην πίστωση, στο οποίο θα μπορούσαν να επεκτείνουν τις δραστηριότητές

τους, όπως και τελικά έγινε. Στην Κέρκυρα, σε αντίθεση με μεγάλο αριθμό περιοχών της Ιταλίας και κυρίως τα παπικά κράτη

δεν απαγορεύτηκε ποτέ, ακόμη και σε περιόδους εντάσεων, η πρόσβαση και οι συναλλαγές των Εβραίων με το MdP.26

Η πλέον προσφιλής και προσοδοφόρα οικονομική δραστηριότητα των Εβραίων της Κέρκυρας

ήταν ο έντοκος δανεισμός. Το ύψος του τόκου, με τον οποίο επίσημα δάνειζαν σε ιδιώτες ανερχό-

ταν σε 10%27 και από σειρά σωζόμενων εγγράφων προκύπτει ότι για το χρονικό διάστημα από 1837

έως 1841 σε 668 καταγεγραμμένες πράξεις δανεισμού στο ειρηνοδικείο, με διάρκεια μεταξύ 2 έως

4 μηνών, οι δανειστές των κεφαλαίων σε ποσοστό 37,6% ήταν Εβραίοι, ενώ τα ενεχυριαζόμενα είδη

ήταν κοσμήματα, υφάσματα, ρούχα, εργαλεία,σκεύη και είδη επιπλώσεως.28

Εμπορική αλληλογραφία της κερκυραϊκής εταιρείας υφα-

σμάτων «Υιοί Μωυσή Σ. Κοέν», με ημερομηνία 16 Οκτωβρίου

1938.

 

Παράλληλα με τις δραστηριότητες αυτές, οι Εβραίοι συμμετείχαν ουσιαστικά κατά την εκδί-

πλωση της λειτουργίας του MdP. Η παρουσία τους στους δημόσιους πλειστηριασμούς ως κατακυρω-

τών κοσμημάτων κατά πρώτο λόγο, αλλά και ειδών ρουχισμού, με βάση το σωζόμενο αρχειακό υλικό,

φαίνεται να είναι ιστορικά συνεχής και συστηματική, με βάση δε τα καταγραφόμενα ποσοστά και

λαμβάνοντας υπόψη και το συνολικό αριθμό του πληθυσμού τους, παρουσιάζεται να είναι αρκετά

σημαντική. Το ενδιαφέρον τους εκτός των κινητών ειδών εστιάζεται και στην κατακύρωση των ακινή-

των διαφόρων οφειλετών του ιδρύματος που κατέληγαν σε δημόσιο πλειστηριασμό29 με εγγυητικές

παρακαταθήκες σε μετρητά ή μετοχές.30Ενδεικτικά και μετά από σχετική επεξεργασία

ανάλογων τεκμηρίων η συμμετοχή των Εβραίων στους δημόσιους πλειστηριασμούς κινητών αξιών

του MdP, δεν δηλώνει μόνο τη συστηματικότητα, αλλά διαφαίνεται ότι άμεσα σχετίζεται με τη συμ-

μετοχή τους σε αυτούς στο πλαίσιο μιας ενασχολήσεως σε επαγγελματικό επίπεδο. Επίσης, από το

παρουσιαζόμενο πηγαϊκό υλικό διαπιστώνεται σαφέστατα ότι τα ποσοστά κατακυρώσεων υπήρξαν

ιδιαίτερα υψηλά σε σχέση με τα εκπλειστηριαζόμενα είδη.31

Κέρκυρα, τα μουράγια της Σπηλιάς (σχέδιο Τζ. Καΐμη)

 

Οι Εβραίοι δεν συμμετείχαν μόνον ως κατακυρωτές στο MdP, αλλά και ως πελάτες, οι οποίοι

προέβαιναν σε δανειοληψίες, ενεχυριάσεις ή ανανεώσεις αγαθών. Πρόκειται για μια δραστηριότητα, η

οποία ανιχνεύεται άμεσα με ονομαστικές αναφορές σε Εβραίους που κατέφευγαν στην πίστωση μέσω

του MdP ενεχυριάζοντας κινητές αξίες, και έμμεσα από τις σωζόμενες λίστες απώλειας των αποδείξεων

των ενεχύρων, Bilietti ή viglietti di pegnora. Ακόμη, είναι πολύ σημαντικό το στοιχείο πως σε κάποιες

από τις καταγραφές που διασώζονται ονόματα, διαπιστώνεται πως υπήρχε μεγάλος αριθμός συναλ-

λασσομένων που ήταν Εβραίες.32 Στους καταλόγους απώλειας των ενεχυραποδείξεων των πελατών του MdP, στους Εβραίους

αναλογεί σημαντική ποσόστωση που φθάνει στο 18,7%33 χωρίς να απουσιάζουν και καταγγελίες για

την αγορά αποδείξεων ενεχύρων τις οποίες εξαργύρωναν με κέρδος.34 Κάποιοι δε από τους Εβραί-

ους οφειλέτες, αν και οι αρχειακές πηγές δείχνουν πως αποτελούσαν μειονότητα, πραγματοποιούσαν

επάλληλους διακανονισμούς των χρεών τους εξαντλώντας κάθε νόμιμο μέσο και παράλληλα κάθε

παρεχόμενη δυνατότητα από το ίδρυμα.35 Πολλοί Εβραίοι τηρούσαν στο MdP προσωπικούς καταθε-

τικούς λογαριασμούς διαφόρων μορφών, ενώ κάποιοι άλλοι, που γνώριζαν τον τρόπο λειτουργίας

και την αξιοπιστία του ιδρύματος στη διασφάλισητων κεφαλαίων, χωρίς να παραβλέπονται τα εγγυ-

ημένα ποσοστά τοκισμού (5% εις το διηνεκές), κατέθεταν κεφάλαια γιαλογαριασμό των συναγωγών,

προκειμένου από την τοκοφορία των καταθέσεων να συντηρούνται ή να βοηθούνται φτωχές εβραϊ-

κές οικογένειες.36 Στο ίδρυμα όμως τηρούνταν και ειδικοί λογαριασμοί για τις εβραϊκές συναγωγές,

για τα διάφορα εβραϊκά θρησκευτικά ιδρύματα και σχολές, για κληροδοτήματα με σκοπό τις προικο-

δοτήσεις κορασίδων εβραϊκής καταγωγής, ειδικοί λογαριασμοί για δωρεές Εβραίων σε χριστιανικά

φιλανθρωπικά ιδρύματα ή σε φυσικά πρόσωπα και διαχείριση διαφόρων ταμείων που ανήκαν σε συλ-

λογικά όργανα της εβραϊκής κοινότητας.37 Εξάλλου, στο MdP υπήρχε κατατεθειμένο και

γινόταν διαχείριση και αξιοποίηση του συνόλου των κεφαλαίων του Ταμείου των Αχθοφόρων, fondo

facchini, το οποίο παρείχε συντάξεις και βοηθήματα στα μέλη του και τις οικογένειές τους. Ο Rubin

Mordo ήταν ο capo των Εβραίων αχθοφόρων και είχε διαδραματίσει ουσιαστικό ρόλο στη συγκέ-

ντρωση των κεφαλαίων του ταμείου.38 Οι αιτήσεις των μελών που ήταν Εβραίοι και επιθυμούσαν συ-

νταξιοδότηση από το ταμείο αυτό απευθύνονταν προς το MdP με συνημμένο υπόμνημα, στο οποίο

τεκμηρίωναν την αίτησή τους αναφέροντας αναλυτικά τους λόγους για τους οποίους είχαν ανάγκη

συνταξιοδοτήσεως. Τη θέση των δικαιούχων Εβραίων συνταξιούχων που απεβίωναν κατελάμβαναν

αμέσως άλλοι Εβραίοι η αίτηση των οποίων είχε γίνει αποδεκτή από την κυβέρνηση, ενώ περίμεναν

κάποιο χρονικό διάστημα μέχρι να προκύψει κάποιο κενό, ώστε να ικανοποιηθεί το αίτημά τους.39

Το έτος 1836 το ποσοστό των Εβραίων που λάμβαναν σύνταξη από το ταμείο των αχθοφόρων ανήρ-

χετο σε ποσοστό 61,1% των συνταξιοδοτουμένων και λάμβαναν συνολικά το ποσό των 33 ταλήρων

(colonnati) και 440 οβολών, ενώ ο μέσος όρος του ποσού που λάμβανε κάθε συνταξιούχος μηνιαίως

ήταν 3 τάληρα, με μοναδική εξαίρεση την περίπτωση της Rachele Belleli, χήρας του Moise Levi, η

οποία λάμβανε 3 τάληρα και 440 οβολούς.40 Στατιστικά, αν και τα στοιχεία είναι εξαιρετικά

περιορισμένα και το μόνο που θα μπορούσαν να καταδείξουν είναι απλά μια τάση με κάποιες ανα-

λογίες, αξίζει να αναφερθεί πως από τα διαθέσιμα τεκμήρια του MdP, οι αιτήσεις για συνταξιοδότηση

από το ταμείο των αχθοφόρων, για τις οποίες εγγράφως υπήρχε η θετική γνωμοδότηση της κυβερ-

νήσεως, ανέρχονται σε ποσοστό 25%. Παράλληλα, για ένα ποσοστό 25% δεν γίνεται κάποια μνεία ή

αναφορά, ενώ η τεκμηριωμένη απόρριψη ανέρχεται στο ιδιαίτερα αυξημένο ποσοστό του 50% των πε-

ριπτώσεων. Από αυτές, επίσης διασώζεται και ένας ελάχιστος αριθμός ενημερωτικών σημειωμάτων, τα

οποία αφορούσαν αναγγελίες θανάτου διαφόρων συνταξιούχων.41

Αν και από τις πηγές δεν προκύπτει κάποια μαρτυρία για Εβραίους που να ανήκουν στο υπαλληλικό

προσωπικό του MdP, το ίδρυμα χρησιμοποίησε επικουρικά κατά την ενάσκηση των δραστηριοτήτων

του και προκειμένου να διασφαλίζει καλύτερα τα συμφέροντά του την πείρα και τις γνώσεις εξειδι-

κευμένων Εβραίων αργυροχρυσοχόων, κυρίως για εκτιμήσεις κοσμημάτων, πολύτιμων μετάλλων και

λίθων. Για το λόγο αυτό μεγάλος αριθμός εγγράφων και καταστάσεων εκτιμήσεως διαφόρων ενεχύρων

ή ειδών προς φύλαξη στο MdP φέρει την υπογραφή Εβραίων εκτιμητών.42 Παράλληλα και σε συνάρτηση με τα παραπάνω,

διαπιστώνεται και καταγράφεται η ύπαρξη εβραϊκής ενώσεως (εταιρείας) με μέλη της εκτιμητές Εβραί-

ους, τους οποίους χρησιμοποιούσε και το MdP ως εκτιμητές και ενεχυριαστές κατά τη διεξαγωγή των

δημόσιων πλειστηριασμών43 στους οποίους σημαντικός αριθμός υπερθεματιστών κυρίως των τιμαλ-

φών ειδών ήταν μέλη της εβραϊκής κοινότητας.44 Διαχρονικό γνώρισμα της κερκυραϊκής χρημα-

τοπιστωτικής αγοράς υπήρξε το ευμετάβλητό της με επακόλουθο την ταχύτατη επέκταση ή συρρί-

κνωση και την έντονη ανταγωνιστικότητα. Στις συνθήκες αυτές τα μέλη της εβραϊκής κοινότητας

με εξωτερικές (οικονομική συγκυρία, θέσμιση, κ.ά.) και εσωτερικές πιέσεις (έλεγχος κόστους, πιστωτι-

κοί κίνδυνοι κ.ά), κατόρθωσαν να εξασφαλίζουν την επιβίωσή τους αντιδρώντας άμεσα και με επιτυχία

στις ευμετάβλητες αγοραίες συνθήκες, διαχειριζόμενοι τους κινδύνους με τρόπο ώστε να βελτιώνουν

την ανταγωνιστική τους θέση και ταυτόχρονα την τοπική αγορά χρήματος.

 

 

Υποσημειώσεις:

1. Ι. Ρωμανός, Ιστορικά έργα, Κέρκυρα 1959, σσ. 389, 390-

393.

2. Σ. Ασωνίτης, Η Ανδηγαυική Κέρκυρα 13ος-14ος αι., Από-

στροφος, Κέρκυρα 1999, σσ. 279-280, Ε. Λουντζής, Περί

της πολιτικής καταστάσεως της Επτανήσου επί Ενετών,

Κάλβος, Αθήνα 1969, σ. 255.

3. Οι Εβραίοι τραπεζίτες Menachem και Aaron Mozza

έχτισαν τη Απουλιανή συναγωγή στο Οβρηοβούνι σε

αντικατάσταση παλαιότερης, η οποία κάηκε το 1537.

P. Preschel, The Jews of Corfu, Νέα Υόρκη 1984, σσ. 24,

50.

4. Οι υπεύθυνοι της συναγωγής Elia Beleli και Isaac Vita

Messulam έκαναν επίσημη αναφορά για τον οικονόμο

Mandolin Vita Beleli κατηγορώντας τον για ολιγωρία

αναλήψεως των καθηκόντων του. Συνέπεια της καταγ-

γελίας αυτής ήταν να τιμωρηθεί με χρηματικό πρόστιμο

ύψους πέντε ταλήρων. Το μισό από το πρόστιμο αυτό

δόθηκε σε φτωχούς Εβραίους και το άλλο μισό κατα-

τέθηκε στο ταμείο της συναγωγής (10/5/1814), ΑΝΚ

(Γενικά Αρχεία του Κράτους - Αρχ. Ν. Κερκύρας), Αυτ.

Γάλ., Φ. 58, φφ. 305r, 308v-309r.

5. S. Luzzatto, Discorso circa il stato de gl’ Hebrei, et in

particolar dimoranti nell, inclita citta di Venetia, Βε-

νετία 1638, σσ. 19-25・ C. Roth, History of the Jews of

Venice, Φιλαδέλφεια 1932, σσ. 123-129, id., History of

the Jews, Schockin Press, Νέα Υόρκη 1954, σσ. 125-176.

ΑΝΚ, Μεγ. Πρωτοπ., Φ. 62, φ. 47r, Ενετ., Φ. 63, υποφ. 7,

φ. 7r,v, Α. Νικηφόρου, Δημόσιες τελετές στην Κέρκυρα

κατά την περίοδο της Βενετικής Κυριαρχίας (14ος-18ος

αι.), Θεμέλιο, Αθήνα 1999, σσ. 170-190.

8 ΧΡΟΝΙΚΑ • ΙΟΥΛΙΟΣ - ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 2008

6. Α. Fοscarini, Relazione, Βενετία 1588, R. Calimani,

Storia del Ghetto di Venezia, Μιλάνο 1985, σσ. 35-87.

7. Α. Μαρμοράς, Ιστορία της νήσου Κερκύρας, Κέρκυρα

1902, σ. 237.

8. Ι. Ρωμανός, Ιστορικά έργα, ό.π., σ. 401・ Α. Τσιτσάς,

≪Μια περιγραφή των Κορφών καμωμένη από το Στέ-

φανο Μάστρακα≫, Δελτίον Αναγνωστικής Εταιρείας

Κερκύρας 11 (1974), σ. 84.

9. ΑΝΚ, Ενετ., Φ. 1, f. 33, έγγρ. 14/7/1693, φ. 1r,v-

14/6/1693, φ. lr,v-14/7/1693, φ. lr,v και φ. 3r.

10. ΑΝΚ, Ενετ., Φ. 14, f. 1630-1633, φ. 66r,v, Π. Χιώτης,

Ιστορικά απομνημονεύματα Επτανήσου, Αθήνα 1980,

τ. 2, σ. 580, Α. Μαρμοράς, Ιστορία της νήσου Κερκύ-

ρας, ό.π., σ. 258.

11. ΑΝΚ, ΑΙΓ., Φ. 1618, f. 1, έγγρ. 29/4/1818, φ.1r・ AEK,

G.I., 16/7/1814 φ. 3r. Δ. Πασχάλης, ≪Η Εβραϊκή

Κοινότητα της Κέρκυρας≫, Χρονικά, τ. 24, τεύχ. 174

(2001), σ. 19 κ.ε.

12. Οι πιο σημαντικές ήταν οι τράπεζες των Vidal d’

Angeli, Isaac Grego, Leon Gentili και Jacob qm

Maimon Vivante που χορηγούσαν δάνεια με τόκο

5% και εγγύηση κινητές αξίες. F.C. Lane, Storia di

Venezia, Τορίνο 1978, σ. 233.

13. ΑΝΚ, Ενετ., Φ. 105, φ. 314r, Φ. 106, φ. 22r.

14. ΑΝΚ, Ενετ. Διοίκ., ΦΦ. 248-249.

15. ASV (Κρατικό Αρχείο Βενετίας), Misti, Φ. 40, f. 62r,v.

16. G. Pojago, Le leggi Municipali delle isole Ιonie dall’

anno 1386 fino alla caduta della Republica Veneta,

Κέρκυρα 1846-48, τ. 1, σ. 317, P. Preschel, The Jews of

Corfu, ό.π., σσ. 27-33.

17. ANK, Ενετ., Φ. 14, ff. 1630-I633, φφ. 85v-86r,v-87r,v.

18. Π. Χιώτης, Ιστορικά απομνημονεύματα, ό.π., τ. 3, σ.

515.

19. S. Simonsohn, The Apostolic See and the Jews, Τορόντο

1990, σσ. 1581-1583, 1651-1653, 1674-1677, 1774-

1775.

20. Μ. Luzzati, La casa dell’ ebreo. Saggi sugli Ebrei a Pisa

e in Toscana nel Medioevo e nel rinascimento, Πίζα

1985, σ. 249.

21. Scuola Normale Superiore di Pisa, Archivio Salviati,

f. n. 242.

22. Όταν το 1858 δημοσιεύτηκε ο επίσημος εμπορικός

κατάλογος, συνεπεία των διατάξεων του α’ αρθρ. της

Κυβερν. Πράξεως, είχε καταχωρημένους 186 εμπό-

ρους της Κέρκυρας από τους οποίους οι 45 ήταν Ισ-

ραηλίτες. ΔΒΚ (Δημόσια Βιβλιοθήκη Κερκύρας), G.I.,

n. 370, 27-9/9-10/1858.

23. To Monte di Pieta συνδύαζε τραπεζικές και ενεχυρο-

δανειστικές λειτουργίες σχετ. Χ. Δεσύλλας, Η Τρά-

πεζα των Φτωχών. To Monte di Pieta της Κέρκυρας,

ΠΙΟΠ, Αθήνα 2006.

24. Κ. Καιροφύλακας, Η Επτάνησος υπό τους Βενετούς,

Αθήνα 1942, σσ. 303-305. ΑΕΚ (Αρχ. Αναγνωστικής

Εταιρείας Κερκύρας), G.I., φ. 18, σ. 2.

25. ΑΝΚ, Ενετοκρατ., Φ. 64, f. 23, fs. 8, φ. 10r.

26. Πρόκειται βασικά για τις απαγορεύσεις των παπών:

Γρηγορίου ΙΓ’ (5/4/1576), Σίξτου Ε’ (4/1/1588), Κλή-

μεντος Η’ (18/7/1602), και τα διατάγματα: 20/8/1605,

22/12/1605, 12/2/1618. ASBR (Αρχ. της Banca di

Roma), Bolle e privilegi del Sacro Monte della Pieta di

Roma (1658), φφ. 58r-60v, 76r-90v, 100r-113v, 124r-

127v, 148r-158v.

27. ANK, Ειρην., Φ. 1437, reg. 4, φ. 80v, reg. 1, φ. 126r.

28. ANK, Ειρην., Φ. 5595.

29. Τα μέλη της εβραϊκής κοινότητας είχαν στην κατοχή

τους σημαντικό αριθμό αστικών και αγροτικών ακι-

νήτων που εντοπίζονται από τα ≪γαμικά συμβόλαια≫,

ΑΝΚ, Συμβολ., Φ. 598, f. 2, φφ. 45r, 55r, 85r, 92r, 98r,

Αντ. Γάλ., Φ. 45. υποφ. 7, φ. 365r.

30. ΑΝΚ, Aυτ. Γάλ., Φ. 45, υποφ. 7, φ. 365r.

31. Αφορά όχι το σύνολο των πλειστηριασμών ανά έτος,

οι οποίοι είναι πολύ περισσότεροι, αλλά αυτούς που

διασώζονται καταγεγραμμένοι στις αρχειακές πηγές

και εντοπίζονται στις σειρές: ΑΝΚ, Αρχ. Θρησκ., Φ.

119, f. 1, φφ. 129r-226ν, Έπαρχ., Φ. 146, φφ. 2r-242v,

Φ. 147, f. 1, φφ. lr-68v.

32. ΑΝΚ, Έπαρχ., Φ. 147, έγγρ. 21/12/1863, φ. lr.

33. ΑΝΚ, Α.Ε.Δ., Φ. 2656, φ. n 3r.

34. ΑΝΚ, Εκτελ. Αστυν., Φ. 100, f. 16, έγγρ. 1/4/1823, φ.

1r,v, f. 21, έγγρ-19/9/1823r.

35. ΑΝΚ, Αυτ. Γάλ., Φ. 44, υποφ. 4, φφ.175r, 185r, 186r,

Α.Ε.Δ., Φ. 1223, fs (χ.α.), φ. 32r, Ιόν. Κράτ., Φ. 281, φ.

241r.

36. ΑΝΚ, Ιόν. Κράτ., Φ. 419, φφ. 62r, 124r, 137r,v.

37. Π.χ. ο καταθετικός λογαριασμός υπέρ τρίτων του Vita

Gaon ποσού 600 ταλήρων είχε ως εξής: Ελληνική συ-

ναγωγή 100 τάληρα, Ιταλική 150, Medras 50, Talmud

Tora 30, Bicar Holim 20, G. Haim 20, Ospedale dei

Poveri Cristiani 200 και για την προικοδότηση της

Rachele Baruch του Salomon 30 τάληρα. ΑΝΚ, Ιόν.

Κράτ., Φ. 419, 137r,v.

38. ΑΝΚ, Έπαρχ., Φ. 43, έγγρ. 4/10/1848, φ. 1r.

39. ΑΝΚ, Έπαρχ., Φ. 43, έγγρ. 15/2/1859, φ. 1r, έγγρ.

6/11/1855, φ. 1r, έγγρ・ 8/5/1857, φ. 1r.

40. ΑΝΚ, Ιόν. Κράτ., Φ. 281, φ. 169r.

41. ΑΝΚ, Έπαρχ., Φ. 43, διάφ. Έγγραφα.

42. ΑΝΚ, Ιόν. Κράτ., Φ. 419, φ. 361r.

43. ΑΝΚ, Α.Ε.Δ., Φ. 319, fs. 9, φ. 19r.

44. ΑΝΚ, Α.Ε.Δ., ΦΦ. 146-147.

κ. Χρήστος Δεσύλλας είναι αριστούχος διδά-

κτωρ Οικονομικής Ιστορίας του Ιονίου Παν/μίου

(2003) και μεταδιδακτορικός ερευνητής του Πα-

ντείου Παν/μίου (2008). Έχει σπουδάσει Θεολογία

στο Εθνικό και Καποδιστριακό Παν/μιο Αθηνών

και Ιστορία στο Ιόνιο Παν/μιο. Είναι τακτικό μέ-

λος της Ιταλικής Ένωσης Οικονομικής Ιστορίας

(S.I.S.E.) και τα ερευνητικά του ενδιαφέροντα

σχετίζονται με τη μελέτη υβριδικών χρηματοπι-

στωτικών ιδρυμάτων και των οικονομικών ιδεών

του δυτικού Χριστιανισμού].

* Οι φωτογραφίες είναι από το Αρχείο του κ. Μ. Κ. Κωνσταντίνη.

(*)

Christos Desyllas

­­­­­­­­­­­

Personal Information

 

 

 

Address

Kato korakiana, 49083 – Corfu, Greece

 

Telephone

0030-6932150275

 

Email

Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε.

 

Current Position

 

European Economic and Social History, Hellenic Open University

 

 

 

Education

 

 

2003

 

Ph.D in Economic History (Summa cum laude), Department of History, IonianUniversity (Corfu).

Thesis title:

The Monte di Pietá of Corfu and its historical and economic significance for Corfiot society

2000

 

BA in History, IonianUniversity, Corfu – Greece

1995

 

MA in Theology, University of Athens

1992

 

BA in Theology, Ecclesiastical Academy of Athens

 

Awards

 

 

2008

 

Academy of Athens

Research field:

Greek economy and banking system

 

 

 

Courses Taught

(as adjunct lecturer)

 

 

2004-2012

 

Teaching on MSc in Historical Demography, History Department, IonianUniversity (part-time)

2008-2011

 

Modern Greek History, History Department, IonianUniversity

2008-2012

 

European Economic and Social History, Hellenic Open University

 

 

Books

 

-        The Bank for the Poor. The Monte di Pietá of Corfu (1630-1860), Piop, Athens, 2006, p. 382, (ISBN 960-244-091-0)

-        The Advocate for the poor, Corfu, 2010, p. 160, (ISBN 978-906-93-2369-7)

 

Research Interests

 

Microfinance networks, microcredit structures, economic and banking history of the Ionian Islands, Monti di Pietá

 

Professional Bodies – Membership

 

 

 

 

Italian Economic History Society

 

 

Hellenic Economic History Society

 

 

Italian Society of Modern History

 

 

European Historical Economics Society

European Business History Association

 

 

 

Recent Papers

 

-        «Distinctive institutions of microfinance and legal regulations in the Corfu market of 18th-19th centuries», 2nd International Conference on Economic and Social History: Μarkets and Politics. Private interests and public authority (18th-20th c.), University of Thessaly, Volos, 10-12/2/2012.

-        «Microfinancial structures and strategies of Social Policy», European Social Science History Conference, Glasgow (UK), 11-14/4/2012.

-        «Microcredit culture and money trade in Corfu island (17th-19th cent.)», Mediterranea Ricerche Storiche, n. 24, 2012, p. 143-164.

-        «The invisible world of credit», XVI World Economic History Congress, Stellenbosch, South Africa, 9-13/7/2012.

-        «Hoc perenni subsidio prospexerit Corcyra: The lure of the credit and the urban microfinancial networks», 11th International Conference on Urban History- Cities and Societies in Comparative Prospective, Prague, Czech Republic, 29/8-1/9/2012.

-        «Wealth, poverty and poor relief in a Mediterranean society», Workshop on Poor Relief Through History: A Comparative Prospective – Historical Economics and Development Group, Department of Business and Economics, University of Southern Denmark, Odense, 9/10/2012.

 

 

 

 

ΗΘΗ ΚΑΙ ΕΘΙΜΑ ΣΤΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ ΔΡΩΜΕΝΑ (ΓΕΝΝΗΣΗ-ΒΑΦΤΙΣΗ-ΓΑΜΟΣ-ΘΑΝΑΤΟΣ) της Κας ΤΑΣΑΣ ΔΑΒΙΔΟΠΟΥΛΟΥ

 

Click on the right corner

ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΑΡΧΕΙΟΝΟΜΙΑΣ-ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΟΝΟΜΙΑΣ

 

«ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΩΝ ΦΟΡΕΩΝ»

 

 

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

 

Η Κέρκυρα ευρισκόμενη στο βορειο-δυτικότερο σημείο του ελληνικού χώρου, στην κορυφή του Ιονίου Πελάγους, στην είσοδο σχεδόν της Αδριατικής κατέχει προνομιακή γεωπολιτική θέση. Αποτελεί μια φυσική γέφυρα που ενώνει τη Δύση με την ελληνική χερσόνησο και την Εγγύς Ανατολή.

 Η προνομιακή της αυτή θέση την έφερε από τους αρχαίους χρόνους σε επικοινωνία με την κυρίως Ελλάδα και την Ιωνία, καθώς και με τα λιμάνια της Κάτω Ιταλίας αλλά και της Αδριατικής. Η επικοινωνία αυτή συνεχίστηκε και κατά τη διάρκεια της βυζαντινής εποχής αλλά και κατά τη διάρκεια της ξενοκρατίας, έξι αιώνων στο νησί, όπου η Κέρκυρα δέχτηκε μεγάλο αριθμό Ελλήνων από τις τουρκοκρατούμενες περιοχές.

Το ήπιο κλίμα της, η φυσική ομορφιά της, η ιστορική πορεία της και η πλούσια παράδοσή της άμεσα συνδεδεμένη με την παράδοση του υπόλοιπου ελληνισμού και την ξενοκρατία διαμόρφωσαν τον ιδιαίτερο χαρακτήρα των Κερκυραίων. Είναι φιλόξενοι, εκδηλωτικοί, γλεντζέδες, τους αρέσει ο χορός, το τραγούδι αλλά αγαπούν και τον αθλητισμό και τα θαλάσσια ταξίδια. Είναι ευέξαπτοι, είρωνες και αρκετά εριστικοί μεταξύ τους. Τα χαρακτηριστικά αυτά διακρίνουν τους κατοίκους του νησιού στην ιστορική τους πορεία σχεδόν μέχρι σήμερα.

Ως επιστήμη η Λαογραφία παρατηρεί, καταγράφει, μελετά και ερμηνεύει τον ιδιαίτερο χαρακτήρα του κάθε λαού. Υπάρχουν και στην Κέρκυρα, όπως σ’όλο τον ελλαδικό χώρο, καθαρά λαογραφικά γνωρίσματα, ένας ενιαίος λαογραφικός κόσμος που αφορά τα έθιμα στις γιορτές του χρόνου και στα κοινωνικά-θρησκευτικά-αγροτικά δρώμενα, τα δημοτικά τραγούδια, το κερκυραϊκό ιδίωμα, τη λαϊκή τέχνη (οικοτεχνία-βιοτεχνία), τις φορεσιές, την αρχιτεκτονική-πολεοδομία, τις αγροτικές εργασίες, τα παραμύθια, τις παραδόσεις και τους θρύλους, τα τοπικά φαγητά-γλυκίσματα και βότανα, τα παιδικά παιχνίδια, το θέατρο Σκιών και τους πλανόδιους επαγγελματίες.

Τα κερκυραϊκά, όπως και τα άλλα ελληνικά λαϊκά έθιμα , παρουσιάζουν μια εκπληκτική συνέχεια με τα αρχαία ελληνικά. Τα τελευταία δεν ατόνησαν με την αποδοχή του χριστιανισμού αλλά προσαρμόστηκαν και επέζησαν κατά ένα μεγάλο μέρος. Ο κύκλος της ζωής, της γέννησης, του γάμου και του θανάτου απασχόλησε και προβλημάτισε έντονα τους Έλληνες σ’όλη τη διάρκεια της ιστορίας τους και γι’αυτό τον περιέβαλαν, στην προσπάθειά τους να τον εξηγήσουν, μ’ένα πέπλο μυστηρίου, υπερφυσικών πολλές φορές ερμηνειών, δοξασιών και προλήψεων που έπρεπε απαρέγκλιτα να ακολουθηθούν προκειμένου να επιτευχθεί το επιθυμητό αποτέλεσμα.

Η ΓΕΝΝΗΣΗ

Η γέννηση θεωρούνταν αναμφισβήτητα ένα σημαντικό γεγονός στη ζωή του νέου ζευγαριού, των συγγενικών του προσώπων αλλά και της μικρής κοινότητας που λάμβανε χώρα. Ήταν το ποθούμενο και επιδιωκόμενο παρά τις δυσκολίες της κυήσεως του τοκετού και της ελλείψεως οργανωμένης ιατρικής φροντίδας.

Η αρρενογονία επιδιώκονταν και ενισχύονταν με ευχές ήδη από την ημέρα του γάμου από συγγενείς και φίλους «και του χρόνου με ένα γιο», με τραγούδια του γάμου «τ’αντρόγυνο που γίνηκε να ζήσει να γεράσει. Να κάμει δώδεκα παιδιά, δώδεκα παλικάρια» και με μαγικές πράξεις.. Αν το νεογέννητο ήταν αγόρι, παράχωναν μέσα στο χωμάτινο δάπεδο του σπιτιού τον πλακούντα (αδέλφι στην Κέρκυρα)  και τον ομφάλιο λώρο για να συνεχιστεί η αρρενογονία ή τον ξέραναν και το φύλαγαν.

 Σε περίπτωση που κάποια από τις γυναίκες του σπιτιού γεννούσε κορίτσια ανακάτευαν κρυφά στο φαγητό της σκόνη από αυτό. Τα κορίτσια τα υποδέχονταν τις περισσότερες φορές κατσουφιάζοντας και δε δίσταζαν να επιδιώξουν πολλές συνεχόμενες κυήσεις για να επιτύχουν το επιθυμητό αποτέλεσμα. Η προτίμηση στη γέννηση αρσενικών παιδιών ξεκινά από μια πανάρχαια αντίληψη για τη συνέχιση του γένους του πατέρα. Η γυναίκα θεωρείται κατώτερη. Ο άλλος παράγοντας που συντελούσε σ’αυτό είναι το πρόβλημα της προίκας των θηλυκών παιδιών και ο κίνδυνος τεμαχισμού της πατρικής περιουσίας

.

Την ημέρα του τοκετού αλλά και τις ημέρες της λοχείας τοποθετούσαν στην είσοδο του σπιτιού ένα ταψί γεμάτο κάρβουνα αναμμένα, για να εξαγνίζονται αυτοί που μπαίνουν στο σπίτι από τυχόν δαιμονικά πνεύματα που τους ακολουθούν και ίσως βλάψουν το νεογέννητο. Οι συγγενείς και φίλοι θα φέρουν στο σπίτι ζαχαρωτά ή γλυκά για να γίνει το μωρό γλυκό και πράο, θα το «ασημώσουν» θα του ρίξουν δηλαδή στην κούνια ασημένια νομίσματα ή χρυσαφικά για το καλό. Στη συνέχεια θα το φτύσουν λέγοντας χαρακτηριστικά «φτου σου, να μην αβασκαθείς». Για να καλοπιάσουν τις μοίρες ώστε να φανούν ευνοϊκές θα τοποθετήσουν δίπλα στο μωρό εδέσματα και γλυκά, έθιμο που έχει τις ρίζες του στην αρχαία Ελλάδα.

Τις πρώτες φροντίδες παρέχει στο νεογέννητο και στη μητέρα κυρίως η μαμή αλλά και άλλες πρακτικές γυναίκες που έχουν παραβρεθεί και βοηθήσει στον τοκετό. 

Η μαμή θα το σταυρώσει με το βάγιο μπροστά στο εικονοστάσι και θα το ποτίσει με ειδικά βότανα. Την Τρίτη μέρα το νεογέννητο φορά το φωτίκι του πατέρα ή της μητέρας ανάλογα με το γένος. Μετά από σαράντα μέρες το μωρό και η λεχώνα θα δεχτούν τις ευχές από την εκκλησία. Η μητέρα του συνήθιζε τότε να βάζει μέσα στα σπάργανά του διάφορα αντικείμενα τα οποία θα είχαν σχέση με το επάγγελμα που θα ασκούσε στο μέλλον το παιδί, σύμφωνα με την προτίμηση των γονιών του. 

Αν ήταν αγόρι έβαζαν κατσαβίδι, τανάλια, σφυρί ή οτιδήποτε άλλο σχετικό με το επάγγελμα του μάστορα. Αν ήταν κορίτσι έβαζαν ψαλίδι, κλωστή, βελόνα και άλλα για να γίνει ράφτρα, όταν μεγαλώσει.

Η μητέρα στο διάστημα της λοχείας φορά στα χωριά της Μέσης κεφαλομάντηλο σκούρο μπλε με λαχούρια και μαύρα ρούχα για να δείχνει κατηφής και να αποτρέψει έτσι το ενδεχόμενο να την πειράξει ο πειρασμός. 

Για τους ίδιους λόγους αποφεύγει να βγει έξω από το σπίτι μετά τη δύση του ήλιου ή να δεχτεί επισκέπτες. Η λεχώνα και το βρέφος φορούν φυλακτά (κυρίως σκόρδο, κόκκινη κλωστή ή κορδέλα). Κόκκινη κορδέλα θα δεθεί και στο κρεβάτι του μωρού για την αποφυγή της βασκανίας. Ιδιαίτερη προσοχή δίνουν στον «ίσκιο» που προσβάλλει τα μωρά σαν αδύναμα. Για να τον αντιμετωπίσουν φορούν στο βρέφος μια μαύρη κλωστή στον καρπό του χεριού και σκεπάζουν τους καθρέφτες. «Τά’πνιξε ο ίσκιος» λένε για τα μωρά που πέθαναν στην πρώτη αυτή ηλικία.

Αν μια μητέρα μετά το πρώτο της παιδί είχε την ατυχία να της πεθάνουν τα επόμενα, θεωρούσε υπαίτιο το πρώτο παιδί. Το τελευταίο κουβαλούσε άθελά του λόγω της υπερβολικής ζήλιας του μια υπερφυσικά καταστρεπτική δύναμη που επιδρούσε στα αδέρφια του. Για να σταματήσουν το κακό έμπαζαν μέσα στο φούρνο που ήταν σβηστός το πρωτότοκο, ρίχνοντας καραμέλες για να το ξεγελάσουν, με την απειλή πως θα βάλουν φωτιά, αν δεν υποσχεθεί πως θα αγαπά τα αδέρφια του. Έτσι εξαγνίζονταν το πρωτότοκο από την κακία του με τη δύναμη της εξαγνιστικής φωτιάς. Το ίδιο συνέβαινε και σε περίπτωση που το μεγαλύτερο παιδί ζήλευε το μικρότερο.

 

ΟΝΟΜΑΤΟΔΟΣΙΑ (ΒΑΦΤΙΣΗ)

Το δεύτερο κατά συνέχεια μεγάλο γεγονός που συγκέντρωνε τους πλησιέστερους συγγενείς ήταν η βάφτιση του νηπίου. Συνήθως τα βάφτιζαν σε μικρή ηλικία. Με το μυστήριο της βάφτισης το νήπιο γίνεται μέλος της εκκλησίας της γενέτειράς του και παίρνει το όνομά του, στοιχεία βασικά της ταυτότητάς του.

Το βάφτισμα παλαιότερα γινόταν στο σπίτι για να προφυλαχτεί το παιδί από το μάτιασμα και γενικά από κάθε κακό.

 Συγκεντρωνόταν ο οικογενειακός κύκλος (γονείς, παιδιά, παππούδες, γιαγιάδες, θείοι, ξαδελφάκια), ο ιερέας, ο ψάλτης και ο νεωκόρος που έφερνε μαζί μ’ένα μεγάλο παιδί την κολυμπήθρα και τα ιερά βιβλία. 

Ωστόσο σε μια μεγάλη πινιάτα ζέσταιναν νερό για το βάφτισμα. Στο μυστήριο δεν παρευρίσκονταν οι γονείς. Λίγο πριν αρχίσει έβγαιναν έξω από το σπίτι ή την εκκλησία και εκεί περίμεναν να ακούσουν το όνομα, και ας το ήξεραν από πριν, από ένα αγόρι ή μια παρέα αγοριών που έτρεχαν να τους το ανακοινώσουν παίρνοντας σχετικό φιλοδώρημα. Ο νουνός ή η νουνά και οι παρευρισκόμενοι συγγενείς δέχονταν τις ευχές για το όνομα του μωρού. Στη συνέχεια ο πατέρας ή ο νουνός έβγαινε στη θύρα και πετούσε κέρματα στα παιδιά που σπρώχνοντας το ένα το άλλο τα μάζευαν.

Τη λαμπάδα του νεοφώτιστου, αν ήταν αγόρι, την έσβηνε ο νουνός στο ανώφλι της ωραίας πύλης, για να γίνει ψηλό μέχρι εκεί πάνω. Αν ήταν κορίτσι, την έσβηνε σε ένα διπλωμένο ύφασμα που τοποθετούσαν στην κοιλιά του, για να μην την ενοχλεί μελλοντικά η έμμηνος ρύση. Σταύρωναν και το αγόρι και το κορίτσι με μια χρυσή βέρα στο στόμα για να βγάζει χρυσά λόγια και τους φορούσαν το φωτίκι,  μια μεγάλη πουκαμίσα από λευκό ύφασμα. Αν ήταν αγόρι, στην πουκαμίσα έβαζαν και τρία χρυσά κουμπιά, αν ήταν κορίτσι, μποκολέτες (σκουλαρίκια). Αν το παιδί δεν είχε φορέσει το φωτίκι, το οποίο είναι διαβασμένο από τον ιερέα, όταν πεθάνει δεν θα δεχτεί την ψυχή του ο θεός.

Μερικοί γονείς, όταν δυσκολεύονταν να βρουν νουνό πήγαιναν στη θύρα της εκκλησίας του Αγίου Σπυρίδωνα κρατώντας το μωρό μήπως βρεθεί κάποιος και δείξει ενδιαφέρον να το βαφτίσει. Έτσι δυο άγνωστες οικογένειες γίνονταν κουμπάροι. Ο ανάδοχος τότε θα δώσει κατά προτίμηση το όνομα Σπύρος προς τιμήν του Αγίου και όχι το όνομα του παππού κατά το συνηθισμένο έθιμο. Το ίδιο συνέβαινε και όταν το’χαν τάξει να το βαφτίσουν στον Άγιο. Σε περίπτωση πάλι που είχε προηγηθεί θάνατος των δυο πρώτων παιδιών της οικογένειας, το τρίτο το τοποθετούσαν καταγής σ’ένα τρίστρατο. Ο πρώτος που θα το συναντούσε αναλάμβανε να το βαφτίσει δίνοντας το όνομα Σταμάτης για να «μην τριτώσει το κακό». Ονόματα συμβολικά, με μαγική όπως θεωρούνταν επίδραση, τάζονταν και δίνονταν και όταν το βρέφος κινδύνευε. Έτσι βαφτιζόταν Γιάννης για να γιάνει ή με το όνομα του προστάτη Αγίου του νησιού. Πολλές φορές σε τέτοιες περιστάσεις γινόταν αεροβάφτισμα από τη μαμή ή άλλο παρευρισκόμενο πρόσωπο, όταν δεν προλάβαινε να έρθει ιερέας, κάνοντας τις ίδιες ακριβώς κινήσεις με τον ιερέα στον αέρα και λέγοντας «βαφτίζεται ο δούλος του Θεού –και το όνομά του- στο όνομα του πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος».

Σε περίπτωση που τα βρέφη  πέθαιναν αβάφτιστα πιστεύονταν πως γίνονταν διαβολάκια, κακοποιά πνεύματα, τα λεγόμενα τελώνεια. Τα αβάφτιστα μωρά, αν συμβεί και ανοίξουν τον τάφο τους, τα βρίσκουν άλιωτα, ροδοκόκκινα και μέσα στο στομάχι τους θα βρουν φρέσκο γάλα. Αυτό συμβαίνει γιατί τις νύχτες βγαίνουν και θηλάζουν τις κοιμισμένες νέες μητέρες που έχουν τα στήθη έξω. Οι μητέρες αυτές αχαμναίνουν μέχρι εξαντλήσεως και μπορεί και να πεθάνουν. Γι ‘αυτό πρέπει η κάθε μητέρα να κάμει το σταυρό της, πριν βυζάξει το παιδί της και όταν αποβυζάξει πάλι να προφυλάξει καλά το στήθος της.

Ο    ΓΑΜΟΣ

 

      Η  παραδοσιακή κοινωνία του  χωριού  κράτησε αλώβητη την ηθική και κοινωνική παράδοση μέσα στους αιώνες.

 Οι  κάτοικοι έχουν ως γνώμονα της  κοινωνικής  τους συμπεριφοράς απαράβατες ηθικές αρχές, ο σεβασμός και η τήρηση των οποίων αποτελούν τη βασική προϋπόθεση  για  την επιβίωση  του γάμου και τη δημιουργία μιας γνήσιας οικογένειας με ηθική υπόσταση ως ιδανικό.

Οι άνδρες αποφεύγουν να νυμφευθούν κορίτσια χωρίς ηθικές αρχές και να ενταχθούν σε οικογένεια που δεν υπάρχει ηθική ευστάθεια .

Το  συνοικέσιο αποτελούσε το πρώτο βήμα πριν δύο νέοι φθάσουν στο Γάμο. Οι προξενήτρες και οι προξενητές  με τους απαραίτητους διπλωματικούς χειρισμούς αναλάμβαναν να εκπληρώσουν την αποστολή που τους ανέθεταν, ενώ οι νέοι ήταν, συνήθως, ανίδεοι για τα πεπραγμένα τους . Οι προξενητές και οι προξενήτρες , στην περίπτωση των κοριτσιών, πρότειναν περισσότερους του ενός υποψήφιους γαμπρούς στους  γονείς της κόρης. Για τις υπηρεσίες τους πληρώνονταν, εκτός αν ήταν συγγενείς. Όταν επρόκειτο μάλιστα  ν΄αναζητηθεί νύφη για κάποιο νέο η επιτυχία του συνοικεσίου  ήταν ανάλογη της ομορφιάς και της οικονομικής ευχέρειας της κόρης, της εργατικότητάς, της καλής υγείας της  και του καλού χαρακτήρα της. Ο νέος αντίστοιχα θα έπρεπε να ήταν στην κατάλληλη ηλικία και να έχει υπηρετήσει τη στρατιωτική του θητεία.

Σε περίπτωση συμφωνίας, του πατέρα της κόρης, ζητούνταν  από την προξενήτρα ή τον προξενητή να μάθει τις απαιτήσεις του  προτεινόμενου γαμπρού, ενώ ταυτόχρονα ενημέρωνε μέσω αυτών τους γονείς του νέου σχετικά με την προίκα  της κόρης σε μετρητά, χρυσάφι, κοσμήματα και ρουχισμό. Ας αναφερθεί ότι στα κορίτσια δεν δίνονταν ως προίκα πατρικά κτήματα, εκτός κι αν δεν υπήρχαν στην οικογένειά αρσενικά αδέρφια.

Αποτελούν, ίσως, εξέλιξη στα έθιμα του γάμου τα λεγόμενα προσιδείσματα που έδιναν την ευκαιρία στους νέους να συναντηθούν, δήθεν, τυχαία με τη συνοδεία συγγενών ή φίλων κι από τις δυο πλευρές·   επρόκειτο για συνάντηση προκειμένου να εγκριθεί εκατέρωθεν ο υποψήφιος γαμπρός ή η υποψήφια νύφη.

Η αναγγελλία του γάμου γινόταν με καμπανοκρουσίες και πυροβολισμούς μετά την τελική συμφωνία που αφορούσε και την προικοδοσία. Μέχρι το 19ο αιώνα η παράδοση της προίκας γινόταν με το προικοσύμφωνο, του οποίου τη σύνταξη αναλάμβανε ο γραμματικός.

Αν υπήρχε κάποιο πένθος σε ένα από τα δυο σπίτια, τότε απλώς «δίνανε λόγο». Η λογοδοσμένη φορούσε άσπρο ή κίτρινο μαντήλι  με λουλουδάκια ,το τσιμπιτό ή της αρεσκιάς.

 Ως την ημέρα των αρραβώνων ο νέος την ακολουθούσε εξ αποστάσεως και δεν την επισκεπτόταν στο σπίτι της.

Την ημέρα των αρραβώνων έφθανε στο σπίτι της νύφης με τη συνοδεία οργανοπαιχτών και το κανίσκι, ένα περίτεχνα φτιαγμένο καλάθι που περιείχε τα δώρα του γαμπρού προς την οικογένεια της νύφης. Γινόταν αμοιβαία ανταλλαγή δώρων κι από την ημέρα εκείνη η νύφη φορούσε πάνω από το άσπρο μαντήλι την τσουτσουμίδα, ένα κόκκινο μαντήλι που έφερε φυτικά σχέδια που είχαν σχέση με το σουσάμι απ’ όπου φέρει και το όνομά της.

 Κατά απαράβατο έθιμο στο δείπνο έτρωγαν χταπόδι με ρύζι, κατά μια εκδοχή επειδή είναι άχολο, για να μη χολεύονται (θυμώνουν) οι μνηστευμένοι και κατά μιαν άλλη, για να παραμείνουν ενωμένοι όπως και το χταπόδι που δεν ξεκολλάει εύκολα απ΄όπου γραπωθεί και ρύζι για να ριζώσει το ζευγάρι.

Για την τέλεση του γάμου αποφεύγεται ο μήνας Σεπτέμβρης επειδή τρυγάει =θανατώνει  το ζευγάρι,ο Μάιος που δεν επιχειρούνταν  γενικά σοβαρές εργασίες, γιατί θ΄ακολουθούσαν κακοτυχία και φοβερά συμβάντα  κι ο Δεκαπενταύγουστος.

Η μεταφορά των προικιών συνηθιζόταν στις φτωχές οικογένειες να γίνεται την Πέμπτη πριν την Κυριακή του στεφανώματος, ενώ στις πλούσιες μπορούσε να γίνει την προηγούμενη  Κυριακή ή Παρασκευή. Τα τοποθετούσαν μέσα στα  βενέτικα που ήταν ρηχά καλάθια και τα μετέφεραν πάνω στο κεφάλι τους  ανύπαντρα κορίτσια ή νεαρές παντρεμένες. Τα κλινοσκεπάσματα  τα μετέφεραν  αμφιθαλλείς έφηβοι , δηλαδή έφηβοι που είχαν ζωντανούς  γονείς. Την  πομπή έραιναν  με ρύζι, κουφέτα κι άνθη ενώ οι οργανοπαίχτες έπαιζαν χαρούμενους σκοπούς που συνόδευαν τα τραγούδια των κοριτσιών.

Οι  προλήψεις και ο φόβος της βασκανίας διαπερνούσαν όλες τις προ και μετά την τέλεση του μυστηρίου φάσεις. Έτσι το πρώτο μέλημα μετά την απόθεση των προικιών στο σπίτι του γαμπρού και το στρώσιμο του νυφικού κρεβατιού ήταν να σκορπίσουν ρύζι και κουφέτα και να κυλήσουν ένα αμφιθαλλές αγόρι πάνω σ΄αυτό  για να προκαλέσουν αρρενογονία η οποία θα μπορούσε να αποτραπεί, σύμφωνα με τις δεισιδαίμονες αντιλήψεις, μόνο εάν κάποιο κακόβουλο άτομο ψαλίδιζε κάποιο από τα προικιά της νύφης . 

Η νύφη στολιζόταν με την παραδοσιακή στολή της περιοχής της μέχρι τη δεκαετία του 1950 ενώ, αδελφές, ξαδέλφες και άλλα κορίτσια τραγουδούσαν νυφιάτικα τραγούδια. Κατά την προετοιμασία και το στολισμό της νύφης δινόταν ιδιαίτερη έμφαση στην αποτροπή της βασκανίας. Στο κεφάλι της τοποθετούνταν ένα μικρό κομμάτι από δίχτυ, στο πίσω μέρος της κεφαλής ένα χτενάκι για να χτενιστούν και να απομακρυνθούν τα κακά λόγια  κάποιων μοχθηρών ατόμων, ένα καθρεφτάκι που θα έλιωνε τα μάγια καθώς κι ένα κλειδάκι «αρσενικό» ως εγγύηση για την πρόκληση της αρρενογονίας. Μια άλλη πρακτική που θα επέφερε τη γέννηση πολλών απογόνων ήταν η τοποθέτηση μέρους της νυφικής φορεσιάς μέσα σε κόσκινο, μια πρακτική η οποία έχει τις ρίζες της στην αρχαία Ελλάδα όπου οι γονείς συνήθιζαν να κοιμίζουν τα βρέφη τους μέσα σε κόσκινο=λίκνο ταυτίζοντάς τους καρπούς της γης με τα παιδιά.

Τα ήθη της εποχής απαγόρευαν στη νύφη να έχει προγαμιαίες σχέσεις και για να δηλωθεί αυτό  στον κοινωνικό περίγυρο, τουλάχιστο στην περιοχή της Μέσης Κέρκυρας, έφερε στο κεφάλι ένα σύμπλεγμα ανθέων , το φιόρι ή ένα παγωνόφτερο. Στην αντίθετη περίπτωση απαγορευόταν ο προαναφερόμενος στολισμός. Η τελική όμως πιστοποίηση της αγνότητας της νύφης γινόταν με το άπλωμα, σε κοινή θέα, του σεντονιού μετά την πρώτη νύχτα του γάμου. Το έθιμο μέχρι το 19ο αιώνα συνοδευόταν με πυροβολισμούς.

Την Κυριακή  του στεφανώματος  ο γαμπρός, οι συμπέθεροι και οι καλεσμένοι, με τη συνοδεία οργανοπαιχτών, παραλάμβαναν τη νύφη από το σπίτι της ενώ η μητέρα ράντιζε το ζευγάρι με αλατόνερο για να διαλυθεί κάθε κακό που θα το έβλαπτε.

Επειδή  οι κακόβουλες σκέψεις στρέφονταν και κατά του γαμπρού θα έπρεπε να αποτρέψει το λεγόμενο αμπόδεμα=δέσιμο που ήταν η  πρόκληση απώλειας  των συζυγικών του ικανοτήτων και για να  προφυλαχθεί έπρεπε  να έχει μαζί του ένα ψαλίδι ή ένα κλειδί . Αν υπήρχε κάποιο μοχθηρό ή κακόβουλο άτομο παρόν στην τέλεση του μυστηρίου, θα μπορούσε να προκαλέσει το κακό  κρατώντας λουκέτο ή δένοντας κόμπους σε σπάγγο και κάνοντας ταυτόχρονα επίκληση στο σατανά. Η , δε, νύφη θα έπρεπε  ν΄αποφύγει να στρέψει πίσω το κεφάλι, γιατί αυτό προμήνυε επιστροφή στο πατρικό σπίτι και διάζευξη. Οι πρακτικές πρόκλησης της αρρενογονίας  ήταν εμφανείς σε όλη τη διάρκεια του μυστηρίου. Ο παπάς βουτούσε στενόμακρες  φέτες ψωμιού στο κρασί κι έδινε στο ζευγάρι καθώς και σε κάποιο αμφιθαλλές αγόρι. Άλλος  τρόπος πρόκλησης αρρενογονίας ήταν το σύρσιμο του ποδιού της νύφης ή η τοποθέτηση καρφιτσών από ανύπαντρες στο νυφικό που στη συνέχεια καρφίτσωναν στα δικά τους ρούχα. Για τον ίδιο σκοπό γίνεται από αμφιθαλλή παιδιά το κράτημα της «κούδας», δηλαδή της ουράς του νυφικού. Μετά την απόλυση τα νιογάμπρια καθισμένα σε καρέκλα δέχονται τις ευχές. Μερικοί καρφίτσωναν στο στήθος της νύφης ή περνούσαν στα χέρια της χρυσαφικά. Κατά την επιστροφή στο σπίτι προπορεύεται αγόρι κρατώντας  τα στέφανα τα οποία  ήταν δεμένα μεταξύ τους με χρυσή ή κόκκινη κορδέλα ώστε να μην πέσουν κάτω, πράγμα το οποίο  θεωρούνταν κακός οιωνός. Το κόκκινο χρώμα  ήταν αποτρεπτικό της βασκανίας.

Στο γεύμα κατά την επιστροφή στο σπίτι πρόσφεραν, αρχικά, μεζέδες, με κρασί και κατόπιν σούπα με μοσχάρι  ή παστιτσάδα , ενώ το κυρίως πιάτο περιλάμβανε ψητό στο φούρνο με πατάτες κι άφθονο κρασί. Το γλέντι συνεχιζόταν μέχρι το σούρουπο στην πλατεία του χωριού.

Την επόμενη Κυριακή γίνονταν τα πιστρόφια . Το νιόπαντρο ζευγάρι επέστρεφε στο πατρικό σπίτι της νύφης μετά τη θεία λειτουργία. Εκεί τους υποδέχονταν οι γονείς της νύφης με μεγάλη χαρά κάνοντας πλούσιο τραπέζι. Όταν έφευγαν από το σπίτι έπαιρναν πλούσια δώρα, ιδιαιτέρως πουλερικά, γλυκά και φρεσκοζυμωμένο ψωμί.

 

 

 

Ο ΘΑΝΑΤΟΣ

 

Ο θάνατος, ένα φαινόμενο αναπόφευκτο και συγκλονιστικό, αντιμετωπιζόταν με δέος, οδύνη και θυμοσοφική κάποιες φορές διάθεση. Η καμπάνα του χωριού σήμαινε πένθιμα επί δύο ημέρες, για να γίνει γνωστό το λυπητερό γεγονός. Η μικρή κοινωνία του χωριού συγκλονιζόταν, ιδιαίτερα αν ο τεθνεώς ήταν άτομο νεαρής ηλικίας.

Ο θάνατος ήταν παράλογος και στερούσε τη δυνατότητα απόλαυσης των επίγειων αγαθών. Ο λαός στέκεται απέναντί του με αρχαιοελληνική πολλές φορές συνείδηση, η οποία συνυπάρχει χωρίς όμως να σχετίζεται καθόλου, με την χριστιανική. Σε κανένα άλλο κοινωνικό γεγονός δεν παρατηρούνται τόσα πολλά κατάλοιπα και έθιμα από το αρχαιοελληνικό-ειδωλολατρικό παρελθόν όσο σ’αυτό του θανάτου. Ο νεκρός μεταβαίνει στον Άδη, στον κάτω κόσμο, έναν κόσμο ουδέτερο όπου στερείται τις χαρές του φυσικού κόσμου. Ο χάρος, ο αρχαίος χάρων προσωποποιημένος, όπως εμφανίζεται και στα δημοτικά τραγούδια, τον οδηγεί ασυγκίνητος στις ικεσίες και στους θρήνους του.

Ο λαός και στην Κέρκυρα όπως σ’όλο τον ελληνικό κόσμο από αρχαιοτάτων χρόνων θρηνεί το νεκρό με μοιρολόγια παρά τις απαγορευτικές διατάξεις που έχουν εκδοθεί από την εποχή ήδη της Βενετοκρατίας. Το έργο αναλαμβάνουν οι πονεμένες του χωριού, ενθυμούμενες και τους δικούς τους νεκρούς. Οι συγγενείς κατά τη διάρκεια της νύχτας παραστέκουν και ξενυχτούν τον νεκρό και φορούν πένθιμα. Οι άντρες βάζουν μια μαύρη ταινία στο μανίκι του σακακιού ή φορούν μαύρη τρίτσα ή μαύρο πουκάμισο αν έχουν χάσει το παιδί τους και αφήνουν γένια. Οι γυναίκες, αν είναι ανύπαντρες, φορούν στο κεφάλι μαντήλι καφέ με ρόδες στην περιοχή της μέσης και μαύρο σ’όλη τους τη ζωή, αν το πένθος είναι βαρύ. Στην περιοχή της βόρειας Κέρκυρας έβαζαν μια μαύρη ταινία μπροστά στο στήθος. 

Μαντήλι για παντρεμένες με ελαφρύ πένθος από το ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΜΕΣΗΣ ΚΕΡΚΥΡΑΣ

Μαντήλι για παντρεμένες με βαρύ πένθος από το ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΜΕΣΗΣ ΚΕΡΚΥΡΑΣ

 

Τον νεκρό τον πλένουν με ξύδι, του δένουν τα χέρια σταυρωτά και τον ντύνουν. Οι ζωντανοί παίρνουν ορισμένες προφυλάξεις. Αποφεύγουν να φταρνιστούν πάνω από το νεκρό ή να διασκελίσουν ρούχο του «για να μη τους καλέσει στο χρόνο». Την ώρα της εκφοράς σκεπάζουν τους καθρέφτες, για να μην απεικονιστεί σ’αυτόν ο νεκρός και μείνει στο σπίτι. Σέρνουν επίσης τα έπιπλα, για να αποτρέψουν το ενδεχόμενο και άλλου μελλοντικού θανάτου. Αν τύχει όμως και δεύτερος θάνατος μέσα στον ίδιο χρόνο, για να αποφύγουν το τρίτωμα τοποθετούν μια κούκλα μέσα στο φέρετρο για να συντελεστεί έτσι συμβολικά. Όταν απομακρυνθεί το ξόδι, οι οικείοι ρίχνουν άφθονο νερό για να ξεπλυθεί το μίασμα και σπάνε ένα πήλινο αγγείο, για να «σπάσει» το κακό. Όταν περάσει η κηδεία δίπλα από κάποια σπίτια, οι νοικοκυρές πετάνε ό,τι νερό υπάρχει σε βάζα, κανάτες ή άλλα αγγεία, για να διώξουν τα κακά πνεύματα. Για τον ίδιο λόγο εκείνη την ώρα δεν πρέπει να’χουν έξω ρούχα να στεγνώνουν ή παράθυρα ανοικτά.

Αφού γίνει η νεκρώσιμος ακολουθία, κατεβάζουν το νεκρό στον τάφο. Τότε όλοι ρίχνουν χώμα πάνω από το μνήμα ή ένα πετραδάκι, για να αποκαθαρθούν και να ξεχάσουν τον νεκρό. Σε κάποια χωριά, ένας συγγενής του νεκρού προσφέρει κρασί σε ποτήρι. Ο καθένας θα χύσει αυτό το κρασί στο χώμα του τάφου, κάτι ανάλογο με τις σπονδές των αρχαίων Ελλήνων. Οι νεκροθάφτες θα πλύνουν τα χέρια τους με κρασί. Αμέσως μετά γίνεται το «συγχώριο» από τον ιερέα ή τους ιερείς οι οποίοι πίνουν κρασί και το χύνουν κάτω τρεις φορές. Το συγχώριο γίνεται κάποιες φορές και στο κατώφλι του σπιτιού. Τελευταίοι στην κηδεία ακολουθούν σε κάποια χωριά οι συγγενείς με καλάθια γεμάτα ψωμί, τηγανητά ψάρια και κρασί. Το φαγοπότι γινόταν μέσα στο νεκροταφείο, κάτι αντίστοιχο με τα νεκρόδειπνα των αρχαίων. Σε άλλα χωριά κερνούσαν στο σπίτι καφέ σ’όσους έσκαψαν τον τάφο και μετέφεραν το φέρετρο καθώς και στους συγγενείς.

Σε περιπτώσεις φτωχών οικογενειών ή και για απόδοση τιμής στο νεκρό η εκκλησία αναλάμβανε τα έξοδα της κηδείας με ανταπόδοση μετά από ορισμένο χρονικό διάστημα αγροτικών προϊόντων.

Και στην Κέρκυρα πιστεύουν, όπως σ’όλη την Ελλάδα, πως η ψυχή του νεκρού γυρίζει για σαράντα μέρες στα γνώριμά της μέρη. Την Τρίτη μέρα την συνοδεύει άγγελος-και εδώ ακριβώς κάνουν αισθητή την παρουσία τους οι χριστιανικές αντιλήψεις-για να θυμηθεί τις καλές και κακές πράξεις της. Κατόπιν τούτου θα κριθεί και θα πάρει μια θέση στον παράδεισο ή την κόλαση. Και στους δυο αυτούς τόπους υπάρχουν διαβαθμίσεις. Γι’αυτό το λόγο τα μνημόσυνα ήταν απαραίτητα, γιατί βοηθούσαν τη ψυχή να μεταβεί σε καλύτερο μέρος και την ανακούφιζαν. Η ψυχή επανέρχεται και περιφέρεται και κατά τα τρία ψυχοσάββατα. Τότε οι ζωντανοί οφείλουν να προσφέρουν τιμές στους νεκρούς.

Η ψυχή κάποιες φορές μπορεί να πάρει τη μορφή πεταλούδας ή ενός άλλου εντόμου και να επισκεφτεί το σπίτι. Τότε δεν την πειράζουν. Ιδιαίτερα, αν είχε χρώμα λευκό, πίστευαν πως δίκαιος ήταν ο πεθαμένος. Το ίδιο πίστευαν και αν κάποιος πέθαινε Σάββατο βράδυ ή Κυριακή ξημερώματα, γιατί εκείνες τις ώρες αναστήθηκε ο Χριστός. Τους κακούς ανθρώπους απεναντίας παραστεκόταν ο διάβολος, που έπαιρνε την ψυχή τους και τους μετέτρεπε σε βρικόλακες. Γι’αυτό πολλές φορές κάποια νεκρά σώματα έμεναν άλιωτα ή τυμπανίζονταν.

 

 

 

 

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Αναφερθήκαμε σε δρώμενα, πρακτικές και δοξασίες που συνθέτουν τη λαογραφική παράδοση και έχουν να κάνουν με σημαντικούς σταθμούς του κύκλου της ζωής του ανθρώπου. Όσο όμως και αν παραμένουν χαρακτηριστικά στοιχεία περασμένης εποχής ωστόσο δεν προσδίδουν στη λαογραφία μόνο μουσειακό χαρακτήρα. Η ανθρώπινη αυτή δραστηριότητα ως έκφραση του ψυχισμού, της νοοτροπίας, των πεποιθήσεων και του πολιτιστικού επιπέδου των κοινωνιών στο χώρο και στο χρόνο, δεν μπορεί παρά να είναι ζωντανή και διαχρονική. Τα λαογραφικά δεδομένα εμπλουτίζονται, κάποιες φορές ατονούν ή μεταλλάσσονται, για να αφήσουν τελικά το αποτύπωμά τους στο διάβα του χρόνου διεκδικώντας μια πιο δυναμική-ενεργό συμβολή στη διαμόρφωση του ιστορικού γίγνεσθαι και της ταυτότητας της κοινωνίας μας.

ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΜΕΣΗΣ ΚΕΡΚΥΡΑΣ      Σ Ι Ν Α Ρ Α Δ Ε Σ

ΓΛΩΣΣΑΡΙΟ

 

Αμφιθαλλής, ο: αυτός που ζούνε και οι δυο γονείς του.

Αμπόδεμα, το: το «δέσιμο» ενός ατόμου με μαγικό τρόπο.

Βενέτικα, τα: ρηχά κάνιστρα με ιδιότυπο πλέξιμο.

Κανίσκι, το: ένα περίτεχνα φτιαγμένο καλάθι.

Μποκολέτες, οι: μικρά σκουλαρίκια.

Νιογάμπρια, τα: οι νεόνυμφοι, οι νιόπαντροι.

Πιστρόφια, τα: η επιστροφή μετά από εφτά ημέρες του νιόπαντρου   ζευγαριού στο σπίτι της νύφης.

Προσιδείσματα, τα: πάνε προσιδείς= προς ιδείν την υποψήφια νύφη, σε προτεινόμενο συνοικέσιο.

Τρίτσα, η: το ανδρικό ψάθινο καπέλο.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Βιβλιογραφία

  1. Αλεξάκης Αλέξανδρος, Δουκάδες Κερκύρας, Δεκάλογος ΕΠΕ, Κέρκυρα 2007
  2. Δόϊκας Ν. Γιάννης, Παροιμίες, Δημοτικά, Ευτράπελα και άλλα λαογραφικά Παξών και Κερκύρας, Εκδόσεις Οξύ, Παξοί 2005.
  3. Κατσαρός Σπύρος, Σύντομη Ιστορία της Κέρκυρας, Κέρκυρα 1967.
  4. Μωραΐτης Μενέλαος, ιερέας, Ήθη, Έθιμα και Παραδόσεις της Βόρειας Ορεινής Κέρκυρας, Κέρκυρα 1993.
  5. Πακτίτης Νίκος, Κερκυραϊκά Δημοτικά Τραγούδια, Δωδώνη, Δεύτερη Έκδοση, Αθήνα 2005
  6. Πακτίτης Νίκος, «Κέρκυρα Εγχειρίδιο Τοπικής Ιστορίας», Η Κερκυραϊκή Λαϊκή Παράδοση, Υπουργείο Εθνικής Παιδείας και θρησκευμάτων, Παιδαγωγικό Ινστιτούτο, Δήμος Κερκυραίων, Αθήνα 2000
  7. Χυτήρης Γεράσιμος, Τα Λαογραφικά της Κέρκυρας, Δημοσιεύματα Εταιρείας Κερκυραϊκών Σπουδών, Κέρκυρα 1988

 

Το Κερκυραϊκό Μουσείο ευχαριστεί ιδιαίτερα την Κα Αναστασία Δαβιδοπούλου,Φιλόλογο--ιστορικό και γραμματέα της Ιστορικής-Λαογραφικής Εταιρείας, για την μελέτη της αυτή. Επίσης ευχαριστεί και την Κα Δήμητρα Καρδακάρη, τονίζοντας, ότι οι δύο αυτές κυρίες,μέλη του Δ.Σ.της Eταιρείας και του Λαογραφικού Μουσείου Σιναράδων, με πολύ κόπο επιτυγχάνουν την διατήρησή του.Ο ιδρυτής Νικόλαος Πακτίτης, λόγω γήρατος,αδυνατεί πλέον και οι κυρίες αυτές εργάζονται με σεβασμό για την συνέχιση του έργου του,αντιμετωπίζοντας μεγάλα προβλήματα.Το μουσείο μας, καλεί κάθε πολίτη του νησιού μας, να βοηθήσει τις κυρίες αυτές με κάθε δυνατό τρόπο και να σταθεί συνοδοιπόρος για να σωθεί η μεγάλη προσπάθεια του Νίκου Πακτίτη, και η  Ιστορική-Λαογραφική Εταιρεία.

 

 

 

Αναζήτηση

Corfu Museum

Corfu Museum….τι μπορεί να είναι αυτό;

Θα το έλεγα με μια λέξη…. Αγάπη! Για ένα νησί που το γνωρίζουμε ελάχιστα. Η αλήθεια είναι ότι δεν μπορούμε ν’ αγαπήσουμε ότι δεν το γνωρίζουμε. Στόχος λοιπόν είναι να το γνωρίσουμε όσο πιο βαθιά μπορούμε, μέσα από το χθες και το σήμερα, γιατί αλλιώς πως θα το αγαπήσουμε; Αγαπάω ατομικά και ομαδικά έχει επακόλουθο…. φροντίζω….. μάχομαι… και σέβομαι. Αγάπη προς την Κέρκυρα είναι το Corfu Museum και τίποτε άλλο.

Μετρητής

Εμφανίσεις Άρθρων
1555430